Deprem sonrası yeniden inşa sürecine dair birçok gündem oluşmakta. Alternatif doğal yapı teknikleri durumun yarattığı ekonomik ve lojistik eksikliklere bir çözüm üretirken –bir yandan da sağlıklı ve ekolojik mekânlara da imkân vererek– sosyal alan ve barınma ihtiyacının karşılanmasında malzeme ulaşımı açısından hızlı ve ekonomik, uygulama açısından pratik ve imece usulü, dolayısıyla afet sonrası topluluğun katılım ortamına da imkân veren çözümler sunabilir. Afet durumunun ortaya çıkardığı yapı ihtiyacına yönelik çalışırken, bir yandan doğal ve çevreye duyarlı, insanların çevreleriyle kurduğu ilişkileri dönüştürücü potansiyeli olan teknik ve malzemeler ile imece usülü alternatif yapım tekniklerini bu süreç için önemli görüyoruz. Bu metin kapsamında deprem sonrasında yeniden yapılanmaya yönelik bir alternatif olarak toprağı yapı malzemesi olarak kullanan bazı oluşumları ve kullandıkları teknikleri dünyadan örneklerle inceleyeceğiz.
Bu yapım tekniklerinden Earthship Biotecture, ilk olarak Michael Reynolds’ın Amerika’nın Kaliforniya eyaletinde teneke kutuları çölde bir mimari mekân kurmak amacıyla kullanmasıyla başlamıştır. Çıkış noktası yakın çevresinde bulunan toprak, sazlık, bambu gibi doğal malzemelerin yanında, yeri geldiğinde çöp gibi görülen tenekeler, cam şişeler, araç tekerleklerini ileri dönüştürüp yapı malzemesi olarak kullanmak olan bu alternatif yapı biçimi zaman içerisinde gelişerek bütüncül, kendi enerjisini üretebilen, kendi suyunu doğadan elde edebilen; gri, siyah su dönüşümü gibi sistemler öneren, off-grid yani ana şebekeden bağımsız bir yaşantı sunarak kendi kendine yetebilen yapılara dönüşerek yeryüzü gemisi [earthship] ismini almıştır. Earthship Biotecture grubu ürettiği çok sayıda özel konut ve eğitim yapılarının yanı sıra, bu nitelikleri sebebiyle doğal afetler sonrası çeşitli coğrafyalarda barınma ve eğitim ihtiyacını karşılamak için de iyi bir çözüm olmuştur.
8 Kasım 2013’te Filipinler başta olmak üzere Güneydoğu Asya’da yaşanan ve şimdiye kadar kaydedilmiş en güçlü tropikal fırtınalardan biri olan Haiyan tayfunu sonrasında burada barınma problemine potansiyel bir çözüm olarak Earthship ekibi halihazırda uygulamakta oldukları temel hayatta kalma modülünü geliştirerek Leyte Adası’nda bir fırtına sığınağı ve okul binası tasarladı. Earthship Biotecture grubunun yerel STK’lar, Earth Village Project ve One Block for Batug ile ortaklık kurarak 2015’te yerel, ulusal ve uluslararası yaklaşık seksen gönüllüden oluşan bir ekiple gerçekleştirdiği aerodinamik ve esnek bir yapı olan bu “Windship” pilot projesi, yirmi iki günde tamamlandı. Proje kapsamında yerelde bulunabilen hindistan cevizi ağacı kerestesi, bambu, toprak, araç tekerleği ve cam şişe benzeri malzemeler kullanıldı.
Bir diğer afet sonrası depreme dayanıklı Earthship projesi Haiti’de gerçekleşti. 2010 yılında 7 şiddetinde yaşanan depremin ardından oluşan barınma ihtiyacını karşılamak amacıyla Earthship ekibi başkent Port-Au-Prince’e gelerek dört gün içerisinde bir Earthship yapı inşa etti. 12 metrekare yer kaplayan bu yapıda birçok Earthship yapı projesinde uygulandığı gibi 120 adet kauçuk araç tekerleği, içlerine çevreden alınan toprak sıkıştırılarak doğada olduğu gibi ısıl dengeyi sağlayan termal kütlesi yoğun bir duvar hâline getirildi. Tekerlekler hariç alüminyum içecek kutuları gibi atık malzemelerin de kullanıldığı projede dört ila elli yaş aralığında yerel bir grup inşaata yardımcı olurken, bir yandan da ana ekiple birlikte Earthship afet sonrası yapı inşaatı yöntemlerini öğrenmiş oldu.
Yağmur suyu hasadı, güneş enerjisi gibi sürdürülebilir kaynakların kullanımına önem veren Earthship Biotecture sponsorluklar ve akademi eğitimi kapsamında sağladığı bütçeyle 2020’de Greater Good Haiti’yle ortak olarak depreme ve fırtınaya dayanıklı ve olası bir deprem hâlinde toplanma alanı olarak da kullanılabilecek bir okul binası inşa etti. Bu yapı 2021’de yaşanan 7.2 büyüklüğünde depreminin ardından hasarsız olarak kullanılmaya devam etti. Tek bir derslik inşasıyla başlayan proje, ilerleyen süreçte üç dersliğin daha eklenmesiyle hem gelişti hem de çevrede insanların da yapı üretiminde katılımlarıyla kendi barınma alanlarını inşa etmeleri için gerekli bilgiyi edinmelerine olanak sağladı.
Hızlı öğrenilebilen, tarım ve inşaat molozu taşımak amacıyla üretilen çuvalların içine yerel toprağın yerleştirilerek sıkıştırılmasıyla uygulanan toprak çuval [earthbag] tekniği aynı zamanda askeriyede istinat duvarları yapımında kullanılır. İmece usulü çalışmaya uygunluğuyla bilinen, düşük maliyetli ve yapı biyolojisini gözeten ekolojik bir yapım tekniği olan toprak çuval tekniğiyle uygulanan afet sonrası projelerden biri Pablo Cuauhtémoc Saavedra Castellanas’ın Meksika Morelos kentinde 2017’de yaşanan 7.1 şiddetindeki depremden sonra hayata geçirdiği süper kerpiç yapıdır.
İran kökenli Amerikalı mimar Nader Khalili tarafından geliştirilen yapım yöntemi “süper kerpiç” [super adobe], yerel toprağın çuvallar içine sıkıştırılmasıyla kubbe formunda monolitik bir yapı inşa edilmesine dayanır. Isıl kütlesiyle enerji etkin bir tasarım sunan, minimum enerji harcayarak maksimum termal konfor sağlayan bir yapı tekniğidir. Yapı malzemesi olarak toprak üzerine çalışan ve 1986’da Khalili tarafından kurulan Cal-Earth bu tekniği küresel konut kıtlığı, artan çevresel zorluklar ve doğal ve insan kaynaklı felaketlerin hızlanmasıyla, herkesin yaşamak için güvenli ve sürdürülebilir bir yere sahip olmasını sağlamak amacıyla geliştirmiştir. Bu yapıların olası bir depreme dayanıklılığı Kaliforniya’da yapılan deprem kodu testleriyle kanıtlanmış ve belgelenmiştir.
Süper kerpiç yönteminin uygulandığı pek çok afet bölgesinden bir diğeri 2005 Keşmir depremi sonrasında Cal-Earth ve SASI Vakfı ortaklığında kurulan Pakistan inisiyatifinin inşa ettiği kubbe barınak yapıdır. Yapıların bütçeleri Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından karşılanmıştır.
Afet sonrası inşa edilen süper kerpiç yapılar haricinde bu teknikle inşa edilen ve dayanıklılığı gerçek bir depremle test edilen bir diğer örnek, 2006’da kurucusu Cal-Earth’te eğitim almış olan Small Earth adlı hayır kurumunun kurduğu kırk toprak kubbeli yetimhane yapıları. Bu kubbeler, 2015’te yaşanan ve birçok köy yapısının yıkıldığı 7.6 büyüklüğünde depremden hasarsız çıkarak, içerisinde yaşayan 90 çocuğu bu depremden korudu.
2010 Haiti depreminden sonra kendi mesleki yeteneklerini de kullanarak evlerini yitiren insanlara geçici konut alternatifleri sunmak isteyen yerel bir grup sanatçı, inşaatçı ve mimar tarafından Cal-Earth ekibi çağrıldı. Burada standart tek kubbeli süper kerpiç yerine yörenin sosyokültürel ihtiyaçlarına da cevap verebilecek şekilde modeli geliştirerek her biri farklı amaçla kullanılan üç apsisli Konbit barınağı üretildi. Mango Yetiştiricileri Derneği ile ortak inşa edilen yapının inşa sürecinde insanlar tekniği öğrendi ve böylelikle kendi barınaklarını yapabilecekleri bilgi birikimi ve deneyime sahip oldu. Yerel Creole dilinde Haiti’de bir yörenin halkının tarlalarını hazırlamak için birbirine yardım ettiği kooperatif komün emek anlamına gelen Konbit ismi, konut üretmek için bölgede topluluk üyelerinin ortak işbirliğinin önemini de vurgulamaktadır.