Not No. 10:

Bu salto, Antik Ege ve Doğu Akdeniz tekstillerinde dokuma ve boyama yöntem analizleri içeren bir derleme. Amacı biçim ve materyal kökenlerinin antik kumaşlarda kullanım şekilleri üzerinden kültür tarihi okumaları yapılıp yapılamayacağına dair soruları cevaplamak. Soruları cevaplarken arkeolojik kazılardan elde edilen malzemeden, bu malzemeye ait arkeobotanik laboratuvar bulgularından ve yazılı kaynaklardan çıkan sonuçlardan yararlanıyor. Derlenen sonuçlar, Antik Ege Miken¹ ve Girit uygarlıklarından² dokumaları etkileyen biçim ve gerece dair yöntemsel detayları ve Doğu Akdeniz’de Suriye ve Levant bölgeleri de dahil olmak üzere diğer uygarlıkların tekstil boyama metotlarına dair etkilerini içeriyor.

Seçilmiş bir dönem ve coğrafyaya ait olarak etiketlenebilecek malzemeye ait dokuma, işleme, bezeme, desen, takı, mücevher ve tekstil aksesuarlarının sıfır noktasını bulmak için bir bilim olan arkeolojiden nasıl faydalanıldığına dair örneğin vaka analizleri üzerinden ilerlemek mümkün. Bahsedilen yöntemle birden fazla bulguyu alt alta yazıp harita üzerinde işaretlemeler yapılabiliyor. Bunlardan birincisi, kullanılan bu materyalin nelerden ve nasıl yapıldığını araştırmak. Tekstil üretimi için o coğrafyaya, yaşayanlara ek olarak çevre yörelerdeki çeşitli dokuma araç gereçlerine bakılıyor. Örneğin haritada yan yana yer alan birkaç bölgeden çıkan dokuma tezgâhı, dokuma ağırlığı, çıkrık gibi nesneler inceleniyor. Tahmin edilebileceği gibi her yörede söz konusu nesneler benzerlik ve farklılıklar gösteriyor. Bunlar üzerine çalışabilmek için, arkeolojik buluntular yan yana koyulup fiziksel özelliklerinden hareketle bazı analizler yapılıyor. Bu doğrultuda, bu derleme önemli bir arkeolojik yöntem olan dokuma ağırlıklarının çıktıkları yerler üzerinden bir yol haritası çıkarma yaklaşımına dair Erken Bronz ve Bronz Dönemine ait bulgulara yer verecek. Arkeoloji, dokuma için kullanılan başka materyal ve teknikler üzerinden de (boyama ve boyamada kullanılan pigmentlerin orijini üzerine detaylar gibi) konuyla ilgili incelemeler yapabilir. Derlemenin ikinci kısmında Orta ve Geç Bronz Çağında mor rengin Doğu Akdeniz kumaşlarında kullanılması üzerinden bu konuya da değinilecek.

I.

Dokuma tekniklerindeki farklılık ve benzerlikleri incelerken ele alınan konulardan biri olan dokuma ağırlığı çeşitleriyle ilgili önemli bilgiler içeren yayınlardan biri, 2010 yılında Kopenhag Üniversitesi’nde düzenlenen 13. Ege Konferansı’nda sunulan makaleleri içeren kitap. “Kozmos: Ege Bölgesi’nde Bronz Döneme Ait Takı, Bezeme ve Tekstil” başlıklı makalede, Bronz Dönemde kullanılan dokuma tekniklerinde Miken ve Girit uygarlığına ait etkilere rastlandığından bahsediliyor.³ Buluntulardan bazıları dokuma tezgâhlarında kullanılan ağırlıkların biçimsel özelliklerini içeriyor. Genellikle taşların ön yüzüne desen olarak işlenmiş rölyef veya kilden oluşan bu nesnelerin ön plana çıkan iki tipolojisi mevcut: yan-açılı ağırlıklar ve disk biçimindeki dokuma tezgâhı ağırlıkları. 

Bu iki türde ağırlığa, yukarıda bahsi geçen koordinatlara ek olarak Güney Ege ve Doğu Akdeniz’deki komşu bazı başka bölgelerde de rastlandığı ve bunlarla çalışılan kumaşların benzer özellikler gösterdiği belirtiliyor.

Disk biçimindeki dokuma tezgâhı ağırlıkları yalnızca Girit’te değil Kea Adası’ndaki Aya İrini’de, Rodos Adası’nda ve Güneybatı Anadolu sahilindeki Miletos’ta bulunmuş.⁴ Bazı diğer yazılı kaynaklar⁵ ve bulgular bu ağırlıkların ticaret ağlarıyla Akdeniz’in uzandığı diğer tüm bölgelere zaman içerisinde yayıldığını gösteriyor. 

II.

Antik bir ürünün kökenini araştırmak için kullanılabilecek bir diğer yöntem, kullanılan boya ve boya üretim tekniklerine dair incelemeler gerçekleştirmek. Laboratuvarda yapılan analizlere ek olarak yazılı kaynaklardaki bulgular değerlendirilerek, boya çeşitleri üzerinden tekstillerin geldiği yerler üzerine çalışmak mümkün.

Hedvig Landenius Enegren ve Francesco Meo tarafından derlenen Treasures from the Sea [Deniz Hazineleri] adlı kitabın “Deniz Moru: Orta Bronz Çağında Batılı Dokuma Teknolojileri” başlıklı onuncu bölümünde⁶ mor rengin Doğu Akdeniz kumaşları üzerinde kullanımı aracılığıyla tekstil boyama yöntemlerinin bölgede nasıl yayıldığına değiniliyor. MÖ 18. yüzyıldan günümüze ulaşan Mari Arşivleri: Babil Mektupları Antolojisi’nde, Doğu Akdeniz’de kıyısı bulunan Girit, Kıbrıs, Yamhad Krallığı,⁷ Biblos⁸ ve Tel Hazor⁹ arasındaki ticaret yollarında bu kumaşların (yün ve diğer cinsteki mor boyalı) dolaşımına ve boyama metotlarının bölgede yayılmasına ilişkin yazılı bulgular yer alıyor.

Yazılı kaynaklara ek olarak gerçekleştirilen çeşitli laboratuvar analizleri sayesinde, söz konusu mor pigmentin temelde üç Akdeniz kabuklusundan (gastropod) elde edilmiş olduğu; Doğu Akdeniz ve Güney Ege’de bulunan Murex türündeki deniz kabukluları ailesinden Hexaplex trunculus, Balinese brandaris ve Stramonita haemostama’nın solungaçlarındaki salgı bezlerinde mor pigment bulunduğu ve bu pigmentle bölgedeki kumaşların boyandığı anlaşılmış. Bu mor pigmentin Bronz Dönemde Ege ve Doğu Akdeniz kıyıları üzerinden Ege’nin diğer bölgelerine, Levant kıyılarına ve Anadolu’ya ulaştığına dair başka bulgulara da rastlanmış.

Bazı “romantik” tarih kitaplarında bahsi geçen mor renk sadece Bizans hanedanıyla özdeşleştirilirken, bu bilgiye ulaşmış olmanın pek çok farklı konunun aydınlatılmasına da yardımcı olacağını söylemek mümkün. Materyaller, bölgede mor pigment kullanımının Bizans İmparatorluğu’ndan çok daha önceye dayandığını kanıtlıyor. Metodolojileri anlamak böylece kazılarda ortaya çıkarılan materyalin orijinini harita üzerinde belirlemeyi sağlamış oluyor. Bu yöntemlere ek olarak bir bölgedeki imge okumaları üzerinden de orijine dair ipuçlarına ulaşmak mümkün; bir sonraki yazıda da bundan bahsedeceğim.

1. Miken Uygarlığı, MÖ yaklaşık 1600–1100 yılları arasında Antik Yunanistan’da Bronz Döneminin son evresine denk gelir. Saray devletleri, şehir örgütlenmesi, yazı sistemi ve sanat eserleriyle öne çıkmaktadır. Dönem özelliklerinin en belirgin gözlemlendiği Miken sitesi uygarlığa adını vermiştir. Miken (Antik Yunanca: Μυκῆναι Mykēnai veya Μυκήνη Mykēnē), bir arkeolojik sit alanıdır. Atina’nın 90 km güneybatısında, Kuzeybatı Mora’da bulunur; Argos 11 km güneyinde, Korint ise 48 km kuzeyindedir. Sarayın bulunduğu tepeden Argolis ve onun ötesinde Saronik Körfezi görülebilir.

2. Girit Uygarlığı, Bronz Dönemde Ege Denizi’ndeki içindeki Girit Adası’nda MÖ yaklaşık 3500’lerde doğmuştur.

3. “Kosmos: Jewelry, Adornment and Textiles in the Aegean Bronze Age”, Proceedings of the 13th International Aegean Conference / 13e Rencontre égéenne Internationale, University of Copenhagen, Danish National Research Foundation’s Centre for Textile Research, 21-26 April 2010. Cutler. Nosh, Lafeneur.

4. “Textiles and Dyes in the Mediterranean Economy and Society”, Busman, Glena, Mai, Trecori. Proceedings of the Vita International Symposium on Textiles and Dyes in the Ancient Mediterranean World (Padova - Este - Altinok, Italy 17 – 20 October 2016).

5. • Space and Spatial Analysis in Archaeology, “Part VII: Textual and Iconographic Approaches”. Robertson, Soubrette, Fernandez and Zander. University of Calgary Press (2005)
• “Spatial Syntax of Rock Art”. Rock Art Research. The Journal of the Australian Rock Art Research Association (AURA) and of the International Federation of Rock Art Organization (IFRAO), Volume 25, Number 1, Melbourne Australia, May 2008
• Spatial Methods For Analyzing Large-Scale Artifact Inventories, Andrew Bevan. Antiquity Publications Ltd.

6. “Mari(ne) purple: western textile technology in Middle Bronze Age Syria”. Treasures from the Sea: Sea Silk & Shellfish Purple Dye in Antiquity. Evergreen and Leo. Oxbow Books. 2017.

7. Ugarit ya da Ras Şamra, Suriye’de Lazkiye yakınlarında Akdeniz’e kıyısı bulunan antik bir liman şehridir.

8. Biblos ya da Byblos, Lübnan'ın Beyrut kentinin kuzeyinde yer alan antik bir Fenike liman kentidir. Tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte 7000 yıl öncesine kadar uzanmakta olduğu bazı bilim insanlarınca tahmin edilmektedir.

9. Tel Hazor, Yukarı Celile'nin kuzeyinde, Taberiye Gölü'nün kuzeyinde, Hula Vadisi'nin güneyinde ve Merom Gölü'ne yukarıdan bakan bir noktada yer alan antik bir tepedir.

arkeoloji, Kibele Yarman, Tasarım Üzerine Skeptik Saltolar, tekstil tasarımı