İstanbul’un Yeniköy semtinde, Köybaşı Caddesi üzerinde, Sait Halim Paşa Yalısı’nın güneyinde yer alan ve günümüzde otopark olarak kullanılan, etrafı duvarlarla kapatılmış boş bir arsanın varoluş hikâyesi, ömrünün başlangıcı 1960’lı yılların sonuna dek uzanan bir yapının hikâyesiyle bütünleşiktir. Yalnızca yaklaşık on iki yıl boyunca hizmet verebilmiş olan Yeniköy Carlton Oteli’nin tartışmalı tarihi, ülkenin 1960’lı yıllardan günümüze kadar içinden geçtiği mimari, politik ve ekonomik süreçlerin yansıdığı bir kayıt olarak değerlendirilebilir. 

1950’li yıllardan itibaren Boğaziçi ve çevresindeki semtlerde, devlet kurumları tarafından inşa edilen ve işletilen turizm yapılarının ortaya çıktığı görülür. Uzun yıllar boyunca Emekli Sandığı tarafından işletilen Harbiye Hilton Oteli, bu tesisler arasında öne çıkan bir yapı olur. Hem turistik faaliyetlerin gelişimi açısından dikkat çekici bir noktaya sahip olan hem de 1950’li yıllarda yeniden yükselişte olan modernist üslubun Türkiye’deki ilk temsilcisi hâline gelen Hilton Oteli’nin mimari tasarım ve uygulama projeleri, ABD’li Skidmore, Owings & Merrill tarafından tamamlanır; uygulamasına dair yükleniciliği Almanya’dan Dyckerhoff & Widmann yapar; Sedad Hakkı Eldem de projenin bir anlamda danışmanı ve çeşitli eklerinin tasarımcısı olur. 1950’li yıllardan 1980’li yıllara dek Emekli Sandığı önde olmak üzere çeşitli devlet iştirakleri, İstanbul’da ve Anadolu’nun çeşitli noktalarında turizm tesisleri inşa eder. Benzer amaçlara hizmet etmesi için 1955 yılında kurulan Türkiye Turizm Bankası, ülkedeki turistik tesislerin kuruluşuna ve işletilmesine öncülük eden kurumlardan biri hâline gelir. Ülke genelinde faaliyet gösteren kurumun 1960’lı yılların sonunda inşa edeceği bir diğer turizm tesisi, Yeniköy’de Carlton Oteli olur.

Konum, Tasarım ve İnşaat

Carlton Oteli, Turizm Bankası’nın Yeniköy’de sahip olduğu bir arsa üzerine inşa edilecektir. Banka, Said Halim Paşa’nın vârislerinin elinde olan tarihi yalıyı ve hemen bitişiğinde bulunan, otelin inşa edileceği arsayı 1950’li yıllarda satın alır. Otelin uygulaması ise 1966 yılında başlar.¹ Daha önce bu arsada, Alman Bahriyeliler Kulübü ve iki adet küçük ölçekli konut bulunmaktadır. Tam olarak teyit edemediğim bazı bilgilere göre, bahsettiğim bu konutlar bir dönem “Yeniköy Oteli” olarak bilinen bir otele de ev sahipliği yapmıştır.² Yapının Said Halim Paşa Yalısı’nın arsasına dahil olduğuna dair bazı bilgiler bulunsa da Birinci Dünya Savaşı yıllarında hazırlanan Necip Bey Haritaları’nda Said Halim Paşa Yalısı ile Alman Bahriyeliler Kulübü arasında olduğu görülen küçük yapı, ayrı bir parselde konumlanır.

Carlton Oteli’ne dair ilk arşiv belgeleri 1967 yılına tarihlenir. Bu belgelerde “Turizm Bankası Yeniköy Deniz Oteli” olarak geçen otelin sonraki yıllarda “Carlton” ismini almasının, Hilton örneğinde olduğu gibi, yabancı ortaklıklı bir sermayenin varlığına mı yoksa dönemin markalaşan popüler “Carlton” isminin yerel kararlar sonucunda verilmesine mi dayandığına dair bir bilgiye henüz sahip değiliz. Bu durum, aynı isimli otel zinciriyle bir ortaklığa ihtimal verse de otelin sahipliği ve işletmeciliğinin Türkiye Turizm Bankası’nda olduğu görülür. Otelin karşısındaki arsaya da daha küçük ölçekli bir motel ve sosyal tesis inşa edilir. 1967 yılına tarihlenen belgelerde, tesisin tümünde “88 odalı otel, arka set üzerinde geçen sene (1966 yılında) inşa edilmiş olan 34 odalı ve yüzme havuzlu motel (...) ve önümüzdeki yıllarda inşa edilecek olan 3 adet servis ve personel binaları” bulunduğu yazılıdır.³

Bir diğer ilginç bilgi, Boğaz’a bitişik arsada inşa edilecek olan ana otel yapısının mimari üslubu ve plastik unsurları hakkındadır. Bu yıllarda Turizm Bankası bünyesinde çalışan mimar Ertil Ayaydın⁴ tarafından tasarlanan yapının “yer yer Türk şahniş⁵ esprisi belirtecek şekilde organımsı bir cephe anlayışı”na sahip olduğu aynı belgelerde belirtilir. Yapının monokrom, sert hatlı, geometrik ve modernist cephesinde “şahniş” veya “cumba” benzeri çıkmalara sahip olduğu doğru olsa da cephenin tekdüzeliğini ortadan kaldıran ve bir anlamda hareket katan bu unsurlar ancak 1950’li yıllarda yeniden yükselen modernizmin sınırlarından dışarı çıkmayan bir yerel yorumlama olabilir. Bir diğer taraftan bu açıklamalar söz konusu yıllarda devlet kurumlarının güncel mimari üslubu nasıl yorumladığına dair görüşleri de kayda alır.

Otel 1970 yılının yazında açılır. Dönemin basılı yayınlarında birçok kez Carlton Oteli’nin açılışına dair gelişmelere ve çeşitli etkinlik haberlerine yer verilir. Gazete haberlerinden, fotoğraf ve kartpostallardan göründüğü kadarıyla açıldığı dönemde epey popüler olan otele dair ilanlarda, birçok kez işletmenin ne kadar “asri, çağdaş” olduğu belirtilmektedir. Yapının, sert, geometrik hatları, hareketli cephesi, cam ve betonarme malzeme kullanımı döneminin modernist üslubunu yansıtan özellikler olarak sayılabilir. Ana yapının karşı parselinde yer alan, otel odalarını ve sosyal tesisleri kapsayan kütle yarım daire şeklinde tasarlanmıştır. İskele ve plaj kısmında tasarlanan merdivenlerin plastik duruşu, yapının Boğaz cephesinde öne çıkan bir unsurdur. Behruz Çinici, otelin plaj lokantasının iç mekân düzenini ve dekorasyon projesini hazırlar.⁶ İç mekânda kullanılan çağdaş mobilyalarla birlikte, dönemin seramik tasarım ve uygulamalarında öne çıkan Gorbon-Işıl imzalı bir seramik panonun lobi duvarında kullanılması da dikkat çeken bir mimarlık-sanat işbirliği örneği olur.⁷

İlk Yıllar, Popülarite ve Tartışmalar

Aynı yıllarda Turizm Bankası’yla birlikte birçok farklı tartışmanın öznesi olan otel, açılan çeşitli davaların da konusu hâline gelir. 1971 yılının Cumhuriyet Senatosu’nda bazı üyeler tarafından ortaya atılan soru önergeleri, Turizm Bankası’nın kurulduğu günden itibaren zarar ettiği, yöneticilerinin de Carlton Oteli projesinden menfaat edindikleri yönündedir.⁸ Hatta Senato’nun 1972 yılındaki bir oturumunda Turizm Bakanı Erol Yılmaz Akçal, Turizm Bankası’na ait tüm tesislerin zarar etmediğini ancak Carlton Oteli’nin zarar ettiğini açıklar:

“Turizm Bankasının elinde bulunan otellerin tamamı zarar etmiyor. [...] Kâr ve zarar meselesini turizm işletmelerinin bünyeleri incelenmeden eleştiriye tabi tutmak mümkün değildir. Buna rağmen, Kilyos kârdadır, Dilson kârdadır, Akçay tahmin ediyoruz bu sene kâra geçecektir, Carlton zarardadır.”⁹

Bu tartışmalar devam ederken 1974’te otel bir süreliğine kapanır. Gerekçe, “yeraltı borularında meydana gelen çürümeler ve patlamalar”dır. Ekonomik anlamda zarar eden, yaklaşık üç buçuk yıl önce kullanıma açılmış olan tesisin, çeşitli yolsuzluk iddialarıyla odak noktasıyken kısa bir süre sonra altyapısal bozukluk sebebiyle kapatılması ilginçtir. İlgili bir haberde süreç şu şekilde aktarılır:

“İnşaatı Turizm Bankasınca yaptırılmış olan otelin bu arızaları, inşaat sırasında iyi malzeme kullanılmamış ve gerekli kontrollerin gereğince yapılmamış olmasındandır. Otelin üç ay süre ile kapatılması, her bakımdan önemli bir zarar yaratacaktır.”¹⁰

Ekonomik bağlamda iddia edilen özgül yetersizlik ve dönemin politik dinamikleriyle birlikte, otelin sürdürülebilirliği için sonraki yıllarda da farklı olumsuzluklar ortaya çıkar. 1977 yılının haziran ayında, Carlton Oteli’nde çalışan işçiler “parasal sebepler yüzünden” bir grev başlatır.¹¹ Yaklaşık bir ay süren bu grev, otel yönetimi ve işçiler arasında imzalanan yeni bir anlaşmayla temmuz ayında sona erer.¹² Bir ay boyunca hizmet vermeyen tesis, sonraki süreçte de ekonomik sürdürülebilirliğini kaybetmeye ve İstanbul genelindeki popülerliğini yitirmeye başlar. 1978 yılına gelindiğinde, bu sefer dönemin Turizm Bakanı Alev Coşkun tarafından otelin “birkaç katının veya hepsinin Arap ülkelerine kiraya verilmesi” gündeme gelse de bu istek gerçekleşmez.¹³

Kaza, Kapanış ve Yıkım 

Yeniköy Carlton Oteli’nin kaderini belirleyen asıl olay, açılmasından on iki yıl sonra gerçekleşen gemi kazasıdır. 15 Kasım 1982 gününün gece yarısı¹⁴ “Abdüllatif” isimli bir yük gemisi, otelin iskele ve restoran kısmına çarparak bu kısma büyük hasar verir. Can kaybı olmayan olayda, geminin kaptanı kazanın “dümen kilitlenmesi sebebiyle” gerçekleştiğini söyler.¹⁵ Onarım süreci ancak üç ay sonra, 1983 yılının şubat ayında başlar. Gazete haberlerinden ve çeşitli ilanlardan anlaşıldığı üzere, kaza sonrası onarım için yalnızca restoran ve iskele kısmı kapatılır, otelin ana bloku ve karşı parselinde bulunan sosyal tesisler bir süre daha müşteri kabul etmeye devam eder.

Onarım süreci devam ederken, 1985 yılında bu kez yapının tümünün işletmeye kapatılacağı ve bütüncül bir restorasyon çalışmasının başlayacağı aktarılır.¹⁶ Bu karar otel işçileri tarafından tepkiyle karşılanır. Tesiste çalışan 118 işçinin görevine son veren Turizm Bankası, otelin ekonomik ömrünün tamamlandığını ve restorasyon çalışmalarının ertelenmeyeceğini belirtir. Planlanan yeniden açılış tarihi 1986 yılının yaz aylarıdır.¹⁷ Bazı haberlerde ise bunun yoğun turizm mevsiminde yapılacak en hatalı kararlardan biri olduğu belirtilir. Yaklaşık on beş yıllık yapının “ekonomik ömrünü tamamladığı” gerekçesiyle kapatılması, bir kez daha ilginç bir karar olarak dikkat çeker. Carlton Oteli yetkilileri, restorasyon sürecinin tamamlanması sonrasında bütün işçileri yeniden işe alabileceklerini açıklasa da bu hiçbir zaman gerçekleşmez.

Restorasyon çalışmalarının devam ettiği 1986 yılının ocak ayında, betonarme taşıyıcı sisteminden alınan örnekler yapının statik anlamda “hatalı” olduğunu ortaya çıkartır. İstanbul Teknik Üniversitesi’nde yapılan incelemeler sonucu “her an çökme tehlikesi olan” yapının restore edilmesinden ziyade yıkılmasının daha uygun olacağı yönünde kararlar alınır.¹⁸ Yıkım sonrasında yeni bir beş yıldızlı otelin aynı arsaya yapılması yönünde planların olduğu aktarılır. Kararların uygulanması ve yıkım süreci yaklaşık üç yıl alır. Yolun karşı tarafındaki mini otel, havuz ve sosyal tesisler kapatılsa da set üzerindeki bu ufak yapının sahip olduğu bazı mekânlar kiraya verilir.¹⁹ Bazı Yeniköy sakinleri, “çirkin” bir yapı olarak gördükleri ana yapının yıkılmasını büyük bir sevinçle karşılar ve bu alanın halka açılmasına dair dileklerini dile getirir.²⁰

Yıkımdan Bugüne 

1980’li yılların yaygın özelleştirme çalışmalarından payını alan birçok kurum ve tesis vardır. Bunlardan biri, Carlton Oteli gibi ülke genelinde birçok otelin işletmeciliğini üstlenen Turizm Bankası olur. 1987 yılında özelleştirilme kararı verilen Turizm Bankası’nın bankacılık ve işletmecilik faaliyetleri birbirinden ayrılır. Bankacılık kısmı Türkiye Kalkınma Bankası’na devredilirken, turizm işletmeciliği görevi ayrı bir özel şirket olarak kurulan TURBAN Turizm AŞ’ye devredilir. Şirket, 1989 yılından itibaren yıkılmış olan Carlton Oteli’nin arsasının da sahibidir. 

Yıkım kararının, ülke çapında özelleştirme çalışmalarının yoğunlaştığı ve Turizm Bankası’nın özelleştirilerek kapatıldığı döneme denk gelmesi, yıkım için hazırlanan rapor ve alınan kararlar hakkında farklı tartışmalara potansiyel oluşturur. İddialar, İstanbul Boğazı’nda bulunan en değerli arsalardan birine daha rantabl ve daha lüks bir otelin yapılması için yapının yıkıldığı yönündedir. Benzer bir şekilde, TURBAN’ın İstanbul’da sahip olduğu arsalarda yeni projeler hazırlaması ve yabancı sermayeye satması gibi hedeflerin varlığından bahsedilir.²¹ Fakat yıllar içerisinde yerel yönetimler, şirket yöneticileri ve kurum düzenleri değişir; TURBAN kapatılır ve kurulan planlar havada kalır. 

Yıkımı takip eden süreçte boş kalan arsa, 2000 yılında Halis Toprak’a satılır.²² Toprak’ın borçları sebebiyle Tasarruf Mevduat Sigorta Fonu’na (TMSF) geçen arsanın yeniden satışı 2007 yılında gündeme gelir.²³ Üzerindeki ipotekler sebebiyle aylardır alıcı çıkmayan bölgeyi 2007 yılının aralık ayında Yeniköy Turizm İşletmeleri ve Yatırım AŞ satın alır.²⁴ Yaklaşık beş yıl sonra Ağaoğlu Şirketler Grubu’nun turizm yatırımcılığı hedefleri arasına giren arsayı önceki şirketten satın almasıyla birlikte, yıkılan Carlton Oteli’nin bulunduğu ve geleceği belirsiz konumun sahipliği hâlâ Ağaoğlu’ndadır.²⁵

1. Turizm Bankası Yeniköy Deniz Oteli inşaatı hakkında mimari açıklamalar, Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi, 110-698-3.

2. Alman Bahriyeliler Kulübü, Birinci Dünya Savaşı sırasında savaş gemilerinin bakımlarının yapıldığı İstinye Tersanesi’nde görev yapan Alman denizcilere ait olan bir yalıydı. Said Halim Paşa Yalısı’nın hemen yanında bulunan iki konutun ise hangi tarihler arasında bir otel olarak hayatına devam ettiğine veya kim tarafından işletildiğine dair bir bilgiye ulaşamadım.

3. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi, 110-698-3.

4. Daha fazla bilgi için bkz. Açık Mimarlık’ın “‘Ertil, Komplikasyonlar Mütehassısı’ belgeseli” başlıklı bölümü, Eylül 2022.

5. Geleneksel konutlarda, odanın sokağa ya da avluya doğru olan çıkıntısı, cumba.

6. Carlton Oteli Plaj Lokantası Dekorasyon Projesi, Salt Araştırma, Altuğ-Behruz Çinici Arşivi.

7. Canse Yüzer ve Gül Cephanecigil, “Rebii Gorbon: Mimarlık ve Seramik Arasında Bir Kariyer”, METU JFA 2021/1 (2021), 38:1: 1–22.

8. Cumhuriyet Senatosu Sivas üyesi Hüseyin Öztürk’ün soru önergeleri, dönemin Turizm Bankası Genel Müdürü Davut Giresunlu’nun Carlton Oteli inşaatındaki malzemelerden kendi evinin tadilatı için yararlandığı iddialarını da barındırır. Ayrıca, tesisin zararlarının sebepleri ve fiyatlandırmadaki hatalardan da bahseder. Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, 3. Birleşim, 11 Kasım 1971, 39.

9. Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, 9 Mart 1972, 732.

10. Milliyet, 22 Şubat 1974.

11. Milliyet, 10 Haziran 1977.

12. Milliyet, 9 Temmuz 1977.

13. Milliyet, 11 Haziran 1978.

14. Bazı gazete haberlerinde olayın saatinin 01.15, bazılarında ise 02.30 olduğu aktarılır.

15. Milliyet, 15 Kasım 1978.

16. Milliyet, 28 Ocak 1985; Günaydın, 15 Mayıs 1985.

17. Günaydın, 15 Mayıs 1985.

18. Milliyet, 31 Ocak 1986.

19. Milliyet, 27 Haziran 1990. Söz konusu bu dükkânlar, günümüzde otomobil galerileri tarafından işletilmeye devam etmektedir.

20. Milliyet, 9 Mart 1989.

21. Miyase İlknur, “Carlton’un Bitiş Öyküsü”, Cumhuriyet, 30 Mayıs 2007.

22. Hürriyet, 3 Ocak 2000.

23. “Eski Carlton Oteli Arsasına Yine Talip Çıkmadı”, Mynet, 10 Nisan 2007.

24. “Carlton Arsası Yeniköy Turizm’in”, Türkiye Turizm, 17 Aralık 2007.

25. “Carlton’un Arsasını Aldı, Beş Yıldızlı Otel Yapacak”, Milliyet, 25 Temmuz 2012.

Carlton Oteli, mimarlık, mimarlık tarihi, Orkun Dayıoğlu, tasarım, yapı, Yeniköy