Ulusal grafik tasarım tarihimizde adı anılmayan bir ismin çizdiği logo, birçok özelliğiyle dönemin arma ve amblemlerinden ayrılıyor. Yüz yıla yaklaşan geçmişine karşın yaratıcısının biliniyor olması bile başlı başına ayırt edici bir özellik sayılır. Arkasında yatan öykü de cabası.

1905 doğumlu, 74 okul numarasıyla Mekteb-i Sultani’ye girmiş, 1925’te –yeni ismiyle– Galatasaray Lisesi’nden mezun olmuş bu delikanlı Ayetullah Emin.¹ Okula babası aracılığıyla girmiş olmalı; çünkü Mehmet Emin Bey de aynı tarihlerde burada Türkçe öğretmeni olarak görev yapıyor. Aklı başında bir çocuk ve resme özel yeteneği var.² Bir defteri haftalık dergi şeklinde düzenleyip elden ele gezdirerek okur avlaması da öne çıkan özelliği. Sınıf arkadaşlarından Suat Faik Başar ona dair anımsadıklarını şöyle yazmış: 

“Sene 1923. O yıl biz lise birinci sınıftaydık. Arkadaşlarımızdan Ayetullah ile sıra arkadaşı Şinasi [Raşit] her hafta Kara Kedi mecmuasını neşrederlerdi. Ayetullah bir yandan gazetesinin yazılarını temize çekerken bir yandan da sahifelerini, bilhassa kapak vazifesini gören ilk sahifesini süslerdi.”³ [Resimler 1-6]

Galatasaray’daki yaşamı kayıt altına alan tek nüsha elyazması Kara Kedi’nin⁴ iki cildi Galatasaray Müzesi⁵ koleksiyonunda bulunuyor. İçeriğinde okul hayatından hikâyeler, yatakhane anıları, yaşanan önemli olaylar, Beyoğlu ve İstanbul’a dair haberler, şiirden tiyatroya edebi metinler, karikatürler ve spor yorumları var.⁶ Yaratıcısı derginin geleceğine dair şöyle bir not da düşmüş:

“Aziz kariler… Şu okuduğunuz Kara Kedilerin her birisi nedir? Biliyor musunuz!.. Ben bunlara tatlı maziye birer inci tanesi gibi gömülen hatıratımızdır diyorum… Bunlardan hepimiz mütelezziz oluruz… Bunlar hepimizi memnun eder… Güleriz… İçindeki bazı hakikatlere de… hatalara da güleriz… Fakat biliyor musunuz bunlar sonra hepimizi ağlatacak… Ağlatmazsa bile mahzun edecek… […] Onun için, aziz kariler, Kara Kedileri üzmeyin… Dikkat edin ki yırtılmasınlar… İncinmesinler… Günler geçtikçe bu yavru Kediler büyüyecek… Büyüyecek… Ciltlenecek… Kütüphanede saklanacak… Artık orada da duramayacak… Çünkü ihtiyarlayacak… Mahfazalar içine girecek… Ve en mutena yerlerde saklanacak… Sonra… Sonra üzülmesin, hırpalanmasın diye ancak senede bir defa ziyaret olunacak.”⁷

Kara Kedi’deki karikatür ve illüstrasyonlar Ayetullah Emin’in daha öğrencilik yıllarındaki çizerlik yetkinliğini, mizanpajları ise dönemin deyişiyle “parlak bir muharrir” adayı olduğunu gösteriyor; ama eserin önemi bunlarla sınırlı değil. Kara Kedi Galatasaray logosunun görüldüğü ilk mecra olarak biliniyor. Suat Faik Başar da bunu şu cümleleriyle onaylıyor:

“Bir defasında kapakta hepimiz basit fakat zarif çizilmiş bir ‘gayın’ ile ‘sin’ gördük. Kırmızı gayın içine sarı sin oturtulmuştu. Hendesi [geometrik] çizgiler ve muayyen [belirlenmiş] ölçülerle çizilmiş bu şekil, kulübümüzün ve bütün Galatasaraylılığın ve Galatasaray’ın remzi [gizli işareti] olacaktı.”

Defterdeki çizimin resmi logo olma aşamasına nasıl geçtiğine dair anılar çok net değil. Yine de kulübün bir genel kurul toplantısında nasıl karar alındığına dair anlatılar var. Galatasaray’da bugünkü anlamda seçimli kulüp genel kurul toplantıları 1919 yılında başladı. 1923 yılında lisenin resim atölyesinde ilki 23 Mart, ikincisi 20 Haziran günü olmak üzere iki toplantı yapıldı.⁸ Suat Faik Başar’a göre oldukça hararetli geçen bu genel kurullardan birinde Dr. Namık (Canko) şöyle bir teklifte bulundu: 

“Arkadaşlar, Şinasi Raşit kardeşimiz kongremize bir rozet getirmiş. Kulübümüzün remzi ve rozetimizin şekli olarak kabul edilmesini rica ediyorum.”

Ardından da büyük bir resim kâğıdı üzerinde gayın ve sin çizimini gösterdi ve teklif alkışlarla kabul edildi. Logonun ilk çizimi olduğu sanılan, iki kara kedi figürünün de şeklin ortasında yer bulduğu dergi kapağındaki tarih, ilginç bir duruma işaret ediyor. Defterin o sayfası 20 Haziran 1923 tarihini taşıdığına göre söz konusu genel kurul 23 Mart günkü toplantı olmamalı. Dolayısıyla bu tarih, o sayının elden ele dolaşmaya başladığı günün genel kurulda yaratıcısının ortağı tarafından resmileştirildiği gün olduğunu gösteriyor [Resim 7]. Bir başka defterde de logonun içinde “Emin” imzasının okunduğu, üzerinde stilize bir kaligrafi (kişisel anlamında “ferdi” diye okunuyor) bulunan hâli var [Resim 8]. İkisi arasındaki önemli fark ise harflerin renk değiştirmiş olması. Sin, yani S harfi hiç olmadığı şekilde sarı yerine kırmızı çizilmiş.

Kara Kedi’lerden birinin son sayfasında yine Ayetullah Emin tarafından logonun Latin harflerine uyarlanmış, mozaikli versiyonu yapışık [Resim 9]. Altındaki imzanın tarihi 1929. Buna dayanarak günümüzdeki logonun Harf Devrimi sonrasında kullanıldığı varsayılıyor. Kulübün resmi sitesindeki anlatım da böyle diyor. Oysa iki logonun aynı anda kullanıldığını, yani G’nin üst ucu farklı olsa da 1927 öncesinde de Latin harfli logolu anı nesneleri üretilmesinden anlayabiliyoruz [Resim 10].

Geçtiğimiz aylarda Doç. Dr. Çağlar Deniz bir sosyal medya mesajında şöyle diyordu: “Galatasaray ambleminin kaynağını hep merak etmiştim. Bu kadar akılda kalıcı, vurucu ve Harf Devrimi’ne rağmen formunu koruyarak devam eden bir amblem nasıl bulunmuş olabilirdi? Meğer, yazma En’amların meşhur bir istifinden alınmış.” Paylaştığı üç ila dört yüz yıllık elyazması görselleri de Ayetullah Emin’in muhtemel esin kaynağına, bir bakıma da erken bir postmodern logo tasarımına işaret eden bir keşif sayılmalı [Resim 11].

Çok daha önce, Galatasaray’ın kuruluş yıllarında (1905-1906) da bir kurumsal kimlik imgesine ihtiyaç duyulmuş ve bir kartal imgesi benimsenmişti.⁹ Fakat 1907’den itibaren çekilmiş fotoğraflarda, formalarda kişisel tercih olarak GS ve FC (Football Club) işlemeleri görülüyor ve kurumsal bir tutuma rastlanmıyor [Resimler 12-14]. Ayetullah Emin’in eserinin etkisinin gözlemlendiği 1923-1930 yıllarında ise gerek okul gerek kulübün evraklarında, öğrenci üniformalarında, sporcu formalarında, takım flamalarında, davetiyelerde gayın ve sin kullanılıyor [Resimler 15-20]. Bu durum tasarımcıyı çeşitli versiyonlar üretmeye itmiş görünüyor. Özellikle logoya kuruluş tarihi eklenmesi ve Latin harfleriyle G ve S’ye geçiş sürecindeki revizyonlarla, logonun o “hendesi çizgileri” ve “muayyen ölçüleri” öncelikle spor kulübü tarafından kayda geçiriliyor. Ayetullah Emin’in logo tasarımcısı olarak ciddiye alınmasını gerektiren belge de bu tarihsiz çizim [Resim 21]. 

Galatasaray Lisesi sonraki yıllar boyunca aynı logonun tarih eklemek için genişletilmiş hâlini değil, harflerin simetrik durduğu versiyonunu kullanıyor. Bugün bu logoyu resmen kullanma hakkına sahip vakıf, mezun derneği, öğretim kurumu gibi yirmi üç kuruluş aynı tavrı sürdürüyor. Spor kulübü ile diğer Galatasaray kurumlarının logosu arasındaki fark da o genişlikten ibaret. [Resim 22].

Üstadın grafik tarihine geçememesinin sebebi ise yaşam öyküsünün çok kısa sürmesi olsa gerek. 1926’da liseden mezun olduktan sonra Tıbbiye’ye girmiş. Doktor çıktıktan iki ay sonra da yirmi altı yaşında hayatını kaybetmiş [Resim 23].¹⁰ Tarihe düşülmesi gereken bir kayıt daha var: Ölümünden bir yıl kadar sonra babası ve hocası Mehmet Emin, evdeki Kara Kedi ciltlerini duygusal bir mektup eşliğinde Galatasaray Lisesi kütüphanesine bağışlamasa, bu yazı da yazılamazdı.

1. Tahsin Berküren, Galatasaray Liseli Pilava Kaşık Atanlar 1868-2006, c. 1.

2. Suat Aray, Bir Galatasaraylının Hatıraları (TCDD Basımevi, İzmir, 1959).

3. “Galatasaray Amblemi” başlıklı anonim kayıt, Galatasaray Müzesi.

4. Derginin içeriğine dair daha ayrıntılı bilgi için: Mehmet Şenol, Gayriresmi Futbol Tarihi (Mundi Kitap, İstanbul, 2020).

5. Galatasaray Üniversitesi Kültür ve Sanat Merkezi bünyesinde, Eski Beyoğlu Postanesi’nde bulunan kurumsal kalıcı sergi ve arşiv binası.

6. Batıya Açılan Pencere – Galatasaray Lisesi’nin 150 Yılı 1868-2018 (Yayına hazırlayan İzzeddin Çalışlar) Sergi Kataloğu (İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2018).

7. Transkripsiyon: Furkan İnan.

8. Kemal Onar, Galatasaray’da Genel Kurullar Başkanlar Yönetim Kurulları, kişisel yayın, 1999.

9. Melih Şabanoğlu, Kuruluş: Mekteb-i Sultani’den Galatasaray Spor Kulübü’ne Türkiye’de Futbolun Erken Çağı (1904-1907) (Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, 2018).

10. Şenol, age.

Ayetullah Emin, futbol, Galatasaray (okul/kulüp), grafik tasarım, İzzeddin Çalışlar, kurumsal kimlik, marka