Geçtiğimiz günlerde sosyal medyada bir gönderiye denk geldim. Bu gönderi, hepimizin bildiği denim markası olan Mavi’nin pet şişeleri dönüştürerek elde ettiği liflerden ürettiği jean’lerden birinin görselini içeriyordu. Bir kullanıcı da bu içeriği alıntılayıp “Peki biz pet şişe giymek istiyor muyuz?” yorumuyla tekrar paylaşmıştı ve bu düşünceyi destekleyen pek çok yorum yapılmıştı. Alıntıda dikkatimi çeken şey tüketicilerin yorumu oldu; çünkü denimde sürdürülebilirlik alanında çalışan bir tasarımcı olarak, sürdürülebilirliğe katkı sağlayan üretim süreçlerini her zaman desteklemişimdir.

Bu sebeple konuyu birkaç açıdan ele almak istiyorum. Öncelikle “pamuk” konusuna bir açıklık getirecek olursam, bugün etiketinde %100 pamuk içeriğini görüp içimiz rahat satın aldığımız ürünler pek de masum değil; bunun sebebi pamuğun üretim şekli. Üretim sürecinde ne yazık ki çeşitli kimyasallar ve pestisit de kullanılıyor; bu kimyasallar toprağı kirletiyor ve pamuğu etkiliyor. Üretimi hızlandırıp pamuğu böcekler ve yabani otlardan korurken pamuğun sürdürülebilir bir hammadde olmasının önüne geçiyorlar. “Tekstil ve Hazır Giyim Markalarına Ait Seçilen Bazı Ürünlerin Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi” başlıklı makalemde incelediğim markalarda, pamuk hammaddesini organik hammadde kategorisi dışında tuttum; çünkü çevre üzerindeki olumsuz etkileri pamuk üretimini sürdürülebilir olmaktan çıkarıyordu. Buna istinaden sürdürülebilirliğe önem veren tekstil markaları “organik pamuk” üretimine ihtiyaç duymaya başladı ve üretimde kimyasallara yer verilmeyen, aslında daha çok işçi gücüne dayanan bir süreç söz konusu olmaya başladı. Ancak bu durum organik pamuk yetiştirme süreçlerinin uzamasına ve dolayısıyla maliyetin artmasına yol açtı. Bu da tahmin edersiniz ki “Ucuza mal et, hızlı sat, çok kazan” felsefesini benimsemiş hızlı moda sektörü için pek uygun değil. Ancak elbette organik pamuğun hammadde olarak kullanıldığı markalar ya da koleksiyonlar var. (Buraya bir dipnot düşecek olursam, organik pamuğun maliyetini düşürmek için de çözüm arayışlarına gidilmiştir ancak bu yöntemlere girmeden konuyu kısaca özetlediğimi düşünüyorum.) Sonuç olarak hızlı moda markalarının tercihi çoğunlukla maliyeti düşük olan pamuktur. Denim literatürde “kaba, pamuklu kumaş” olarak geçer. Hammaddesi pamuk olan denimde, dönüştürülmüş plastiğin hammadde olarak kullanılmasından önce tartışmamız gereken asıl mesele pamuktur.

Alıntıda bahsi geçen jean’i incelediğimde tam da tahmin ettiğim gibi plastik geri dönüşüm oranı %30’un altındaydı; çünkü dönüştürülmüş lif, boyu çoğunlukla daha kısa olduğundan belli bir oranın altında kullanılmalıdır. Oranlar %20 geri dönüştürülmüş plastik, %1 elastan ve yukarıda hiç de masum değil diye bahsettiğim pamuk %79 şeklindeydi. Bu oranlar düşünüldüğünde pamuktan neden bu kadar detaylı bahsettiğim anlaşılacaktır.

“Peki geri dönüştürülmüş plastik kullanımı kötü bir şey midir?” diye düşünebiliriz. Ancak bugün hızlı moda markalarının çoğunlukla kullandığı hammadde polyesterdir (PES). Polyester genellikle petrolden elde edilen sentetik bir liftir ve tekstil sektöründe malzemenin büyük kısmını oluşturur. Zaten PES hammaddesi günlük hayatımızın bir parçasıyken, plastik geri dönüşümüyle lif hammaddesi çevresel açıdan daha avantajlı bir konumdadır. Plastik geri dönüşümleri atığı azaltmayı esas alır ve sürdürülebilir üretimlere katkı sağlayabilir. Tekstil teknolojilerinde son yıllarda bu alanda birçok çalışma ve yatırım yapılmıştır. Öyle ki bugün makinanın bir ucundan pet şişeyi atıp diğer ucundan lif olarak alabildiğimiz teknolojiler geliştirilmiştir.

Plastik kullanımı da plastik atığı da çevre için, dolayısıyla insan için ciddi bir konudur. Pet şişenin doğada yok olma süresi yaklaşık 500 yıldır; yok olmak dediysem mikro plastiklere ayrışıp toprağa karışmasından bahsediyorum. İnsan ömrünün ortalama 80 yıl olduğunu düşünürsek plastik atığımızın yok oluşuna ne yazık ki şahit olamadığımızı görürüz.

Plastik atığını dönüştürmek işte bu yüzden çok önemli bir konudur. Bugün dünyada çeşitli sektörlerde geri dönüşümü yapılmış plastik kullanılmaktadır. Burada eksiler ve artılar düşünülerek hareket edilmelidir ama işin başı elbette ki plastik üretimini ve tüketimini azaltmaktır. Bunun paralelinde kullanıcı bilinci de tüm bu tüketim alışkanlıklarının temelini oluşturmaktadır. Günün sonunda plastik dönüşümü bir jean giymek istemiyorsak plastik kullanımının kontrol altına alınması gerekir. 

denim, hızlı moda, Hümeyra Çakır, Mavi, plastik, sürdürülebilirlik