Math rock, diğer müzik tarzlarında da olduğu gibi, şu zamana kadar var olan müzikal estetik ve anlayışların etkileşimiyle kabarıp yüzeye çıkan müzik janrlarından biri. Tarihin herhangi bir köşesinde kendini gösteren müzikal yaklaşımlardan feyz alarak ve yer yer onları yapıbozuma uğratarak müzik kanonunda “yeni” bir estetik oluşturan, zaman içerisinde bu müzikal estetiğin kendisini de tekrar tekrar, o veya bu şekilde dönüştüren bir müzik. Zamanın (en azından bizim genel olarak anladığımız kadarıyla) lineer akışında olduğu gibi, aslında müzik de kendini sürekli yineler ve dönüştürür: Her müzikal stil bir öncekine dair izler taşır, bir sonraki için sunacağı yelpazeyi günbegün genişletir ve dönemin gerek kültürel gerekse siyasi ambiyansından edindiği verileri, etkilenimleri kendisine şu ya da bu şekilde işler. Fakat math rock, bahsi geçen müzikal intiba ve jestleri bizlere açıkça duyurur; onun nereye, nasıl ve ne şekilde bir gönderme yaptığını dikkatli bir dinleyici rahatlıkla idrak edebilir. Öncüllerinin stilistik özelliklerini işleyip dönüştürmektense, bu stilistik özelliklerin birden fazlasını ardışık veya eşzamanlı kullanır. Daha doğrusu, onun öncüllerini işleme, değiştirme ve dönüştürmeye dayalı varlığı füzyon eğilimli olan bu müzikal yöntemde gizlidir. Bize gradyan bir süreçten ziyade girift bir müzikal sürecin çıktısını verir; yani müzikal anlamda daha çoğulcu ve eklemlidir: Birçok stilistik yapıyı içinde barındırabilen bir füzyondur, füzyonik bir müziktir. Dolayısıyla, bu müzikten söz etmeden evvel, ilkin math rock’ın müzikal etkilenimlerine, bu müziğin temel yapı taşlarından biri olan progressive rock’a ve gelişiminin ardındaki rock kültürüne özellikle değinmek gerekir.

Şarkı formunu kompleks yapılara büründürerek müzik sahnesine adımını atan progressive rock, 60’lı yılların sonunda King Crimson, Yes, Jethro Tull, Rush gibi grupların da katkılarıyla ortaya çıkmıştı. Aslında rock camiasına janrlar arası bir zemin oluşturan yani rock müziğin formal, tonal, efektif ve afektif ve hatta orkestral düzeyde genişletildiği, genleştirildiği ve farklı müzikal jestlerin aynı çatı altında buluştuğu bir füzyondur progressive rock. Adından da anlaşılacağı üzere, herhangi bir müzikal fikrin değişip dönüşmesini, boğumlanıp budaklanmasını esas olarak imler. Bunu da envai çeşit müzikal yöntemle gerçekleştirir. Örneğin Jethro Tull’ın, 60’lı yılların tekrara düşen boogie rock ritimlerini Johann Sebastian Bach’ın Bourree’sındaki kontrpuantal¹ yazımla harmanlayıp, tabiri caizse anakronik bir duyum yaratması, dinleyiciye teknik düzeyde marjinal bir aranjman sunduğu gibi sıradışı bir kültürel-müzikal miksajı da ortaya çıkartır. Rock ve yeri geldiğinde blues üzerinde geliştirilen bu tip anakronik yaklaşımlar (yani herhangi bir döneme mensup müzik anlayışının öncüllerine çağrışımda bulunulması hâli) progresif müziğin eklektik yapısını oluşturmakta önemli bir rol alır. Kontrpuantal yapıların rock müziğe sızmasından ve çeşitli müzikal miksajlar yapmaya yönelik eğilimden de anlaşılacağı üzere, rock müziğin melodi ve eşlikten oluşan homofonik zamansallığı yerini polifonik zamansallığa bırakmaya başlamış ve müzikte melodinin, vokal partisinin eşlik üzerinde kurduğu hükmün azalmasına yol açmıştır. Denebilir ki, progressive müzik, özgül sessel hatların kullanımıyla müzikte bir çokboyutluluk yaratmıştır ve math rock gibi poliritmik [polyrhythm]² ve farklı ölçü birimlerine [time signature]³ sahip bir müzikal alt türün oluşum sürecine zemin hazırlamıştır.

Her ne kadar math rock’ın bu çokboyutluluğunu progressive rock’la olan etkileşimine veya herhangi bir iki stille etkileşimine bağlamak doğru olmasa da birtakım başka öncül etkileşimlerden de bahsedilebilir. Bu stillerden bir diğeri de şüphesiz ki progressive metaldir. 80’li yılların başından itibaren kabına sığmakta zorlanan metal müzik, Cynic, Porcupine Tree, Opeth, TOOL gibi grupların da aracılığıyla kendisinin çokyönlü ve rejeneratif uzantısı olan progressive metali dinleyiciyle buluşturmuştu. 80’ler sonrası metal müziğinin türevlerinde –özellikle death, black ve thrash metalde yani ekstrem metal türevlerinde– anlatı, ölüm sonrası veya kıyamet sonrası gibi agresif konular çevresinde şekilleniyordu. Bu gibi soyut konuların şiddetli ve çıplak bir şekilde ifade edildiği metal sahnesinin agresifliği sesselliğine de yansımış ve enstrümana overdrive,⁴ distortion,⁵ fuzz⁶ gibi efektlerle müdahalelerde de bulunulmuştur. Dolayısıyla bir metal müzik türevi olan progressive metal de sese uygulanan bu efektleri içselleştirmiştir. Progressive metalin math rock’la olan etkileşimi ise hem bahsi geçen efektlerin kullanımıyla yaratılan tınısal bütünlükte hem de ustalık gerektiren müzikal pasajların yaratımında gizlidir denebilir. Nitekim progressive rock’la bu denli yoğun etkileşimi olan bir müziğin progressive metalle de yakın bir ilişkisi olduğunu düşünmek şaşırtıcı olmayacaktır.

Öte yandan, math rock’ın etkileşiminin bir hayli yüksek olduğu düşünülebilecek stiller progressive rock ve progressive metalle de sınırlı değil. Popüler şarkıların anlatılarına konu olan konseptleri bir kenara bırakıp daha mistik, ruhsal ve yeri geldiğinde aşkınsal düzeyde konseptler ele alan psychedelic rock da mind-expanding mottosuyla yani müziğin dinleyici üzerinde halüsinatif bir etki yaratması gerektiğiyle ilgili tavrıyla ve dinleyiciyi daha soyut imgelere doğru sürükleme istenciyle, müzikte anlatısal, sessel ve dolayısıyla yapısal başkalaşımlar yaratmak zorundaydı. Math rock ise psychedelic rock’ın hem anlatısal hem de sessel düzeyde kurguladığı bu müzikal yapıyı zaman içerisinde füzyonik hareketinin bir parçası hâline getirmiştir. Psychedelic rock’ın ayrıksı tavrı ve sesselliği tam olarak içselleştirmeden rock stilinin içerisinde marjinal bir şekilde var olabilmesi, şarkı formunun geleneksel uzunluğuyla ilgili dertlerinin olması ve birçok farklı müzikal boyutta kendince çözümler üretmesi, math rock’a füzyona dayalı stil ve form yaratımı açısından örnek teşkil etmiştir. Diğer bir deyişle, psychedelic rock’ı tınısal, formel ve anlatısal açıdan tanımlayan özellikler math rock’ın yapısal özelliklerine de birçok örnekte direkt etki etmiştir.

Pek tabii ki math rock’ı önceki rock müzik türevlerinden ayıran durumlar da vardır. Bunlardan biri ve belki de en önemlisi, ortaya çıktığı dönemlerde ses kayıt teknolojilerinin daha ulaşılabilir hâle gelmiş olmasına ilişkindir. Gelişen ses kayıt teknolojilerinin, dinleyicinin müziğe erişimine tanıdığı kolaylık kadar müziğin üretimine ve icrasına da birçok yenilik kattığı rahatlıkla söylenebilir. Teknolojinin müzisyene sunduğu müzikal yinelenebilirlik ve örnekleme imkânı yaratıcı süreci sıradışı boyutlara taşımış ve math rock’ın da eklektik kimyasına doğrudan şekil vermiştir. Gerek amplifiye edilen ses sinyallerinin türlü manipülatif işlemleri gerekse de farklı zamanlara mensup birden fazla sesselliğin tek bir çatı altında buluşmasına izin veren örnekleyicilerin [sampler] kullanımı, math rock’ta en çok kullanılan ses üretme ve başkalaştırma yöntemleridir. Yaygın bir şekilde kullanılan bu teknikler zaman zaman math rock’ın formal duyumsanışına da etki eder. Müzik, –çeşitli ses örneklerinin, gitarların, vokallerin ve davulların kullanım yoğunluğuna da bağlı olarak– kolaj formuna gönderme yapar vaziyete gelebilir. Kompleks, kaotik ve yoğun sesselliklerden oluşan bu kolaj formu, bu müzikal kolajcılık, math rock’ı niteleyen alışılmadık ölçü birimleri ve senkoplar⁷ için de bambaşka oluşum olanakları sunar. Ses örneklemesinin stil içinde kullanımına geri dönecek olursak, pratik de konuşmak adına, bu playlist’te de yer alan Troldhaugen grubunun “I Ordered A Taxi Driver Not A Taxidermy” adlı parçasını örnek gösterebiliriz. Girişte ve parçanın belli yerlerinde işittiğimiz robotik ses, bir arama motorunun hizmetindeki tercümanı anımsatan cinstendir. Ses örneği kullanımının parçaya ne denli bir dinamizm kattığı, özellikle kontrast düzeyi yüksek geçişlerde ve enstrümanlardaki aksak bölümlemelerin ses örnekleriyle olan ilişkilerinde duyulabilir. Bu parça, “I Ordered A Taxi Driver Not A Taxidermy”, kullanılan organik ve inorganik sessel yapıların ve farklı stilistiklerle bezenmiş müzikal jestlerin bir kolajıdır adeta. Bütün bunlar hesaba katıldığında math rock’ın melez –kimi zaman amorf– formunu hem sosyopolitik ortamın sağladığı kültürler arası alandan hem de dijital medyumların kültür üretimine olan etkisinden aldığını söyleyebiliriz.

Her ne kadar belli bir düzeyde gelişim sürecine olabildiğince değinmeye çalışmış olsam da yapısı gereği math rock, görüldüğü üzere, şu veya bu stilistikle sınırlanabilecek bir biçime sahip değil. Oluşturduğum bu playlist ise math rock’ın progressive ve indie rock’la harmanlanmış türevinden ziyade metal müziğin sesselliğiyle kurduğu ilişkiye gönderme yapar türden. Ama bunun yanı sıra modern caz camiasından da birkaç isim listede yer almakta. Anlayacağınız, bu playlist bahsi geçen janrın sadece belli veçhelerini kapsıyor. Liste King Crimson, Jethro Tull ve Cream gibi math rock’ın kökeninde yer alan müzikal oluşumlardan The Mars Volta, Mr. Bungle, Primus ve Haken gibi güncel olan ve kalan gruplara kadar genişleyen bir spektruma sahip. Playlist’teki Türkiye’den sanatçılar ise Nekropsi, Replikas, B’r Şeyler Eks’k ve Sonic Boom. Listeyi oluştururken belli bir formu takip etmediğimden, dilediğiniz yerden dinlemeye de başlayabilirsiniz ayrıca. İyi dinlemeler.

1. Counterpoint: Çoksesli müzik özelinde geliştirilen, armoni bakımından belirli kurallarla birbirine bağlı kompozisyon yöntemi.

2. Polyrhythm: Birbirinden bağımsız hatlara sahip birden fazla ritmik yapının eşzamanlı akması.

3. Time signature: Batı müziği notasyonunda, ölçünün bölümlenme oranını gösteren değer.

4. Overdrive: Haddinden fazla sinyal artırımı sonucu seste oluşan başkalaşım, bozulum.

5. Distortion: Herhangi bir müzik aletinin frekans değerlerinde çarpılma ve bozulma yaratan efekt.

6. Fuzz: Sesin kare dalga formunu almasını sağlayan ses efekti. Bu efekt uygulandığı sese birtakım yapay armonikler de kazandırır.

7. Syncopation: Müzikte güçsüz zamanların vurgulanmasıyla yaratılan aksak ritmik yapı.

Ahmet Kerem Keçeli, kayıt, kolaj, math rock, metal müzik, müzik, Playlist, progressive metal, progressive rock, psychedelic rock, rock, teknoloji