Yapı inşa eden bir mimar ölümsüzlüğünü garantilemiş midir? Yoksa bir yapıyı ya da bir mimarı ölümsüz kılan üzerine üretilen metin(ler) midir?1 —Esen Karol
Rem Koolhaas, 1995 yılının Kasım ayında Architectural Association School of Architecture’da yaptığı konuşmaya şöyle başlıyor: “1.400 sayfalık bir kitap yayımladıktan sonra benden bu söyleşiyi yapmam istendi; ama söylemek isteyip isteyebileceğim her şey bu kitabın içinde. Bu yüzden konuşmayı kısa tutmak istiyorum.”2 Koolhaas bu niyetine sadık kalıyor ve 79 dakika içinde mimarlık tartışmalarını nasıl kitap mecrasına taşıdıklarını, mimarlığı yerilen/övülen bir pratik olarak nasıl algıladıklarını ve bu kitap aracılığıyla nasıl açığa çıkarmaya çalıştıklarını anlatıyor. “Mimarların [Kendi] Kitapları” dizisinin bir parçası olarak okuyacağınız bu metin “meraklısına notlar” niteliğinde.3 Zira S,M,L,XL, haftalarca listelerin “zirveden düşmeyen” albümlerinden biri gibi. Değil 25 sene sonra, yayımlanmasının üzerinden 50 sene geçtiğinde de hakkında yeni sözler edilmeye devam edecek. Öyle ki mimarlıkla ilişkili kimselere raflarında bulundurmalarıyla bile bir tür gurur veren bu kitap, grafik tasarım ve yazarlık alanında da yeni tartışmaları açarak sayısız makaleye, teze, araştırmaya konu oldu. Daha da eğlencelisi –becerebildikleri tartışmalı olsa da– başka mimarlık kitaplarının içerik inşasına ve tasarımına ilham perisi olması.
Mimarı “modern kentin hayalet tasarımcısı” olarak konumlandıran ilk kitabı Delirious New York’u, yazar babasının vefatından bir hafta önce yazmak için masaya oturmasıyla Koolhaas yazıyla haşır neşir olmaya başlar. Yazma serüveninin bu manidar zamanlaması onun için ittirici güçtür. 24 yaşında Architectural Association School of Architecture’da başladığı mimarlık eğitimi öncesinde gazetecilik ve film senaristliği yapar. Hal Foster’ın Corbusier’den sonra en öne çıkan polemikçi/mimar addettiği4 Koolhaas’ın yazıyla münasebeti, mimarlığa yeniden yön verme ve tanımlama çabasında5 yapısal hamlelerinin önemli destekçisidir.
S,M,L,XL kendisinden önce Koolhaas tarafından yazılmış olanları da kapsayan bir oeuvre complète’in6 ilk cildi olarak görülebilir. “Mimarlık hakkında bir roman”7 olarak kurgulanan cüsseli kitap, Koolhaas’ın (ve elbette yüzlerce işbirlikçisinin) zihninden, elinden çıkmış ne varsa sermeye hazırdır. Irénée Scalbert kitabı kahve masası kitabıyla İncil formatının kesişiminde bir noktaya yerleştirirken,8 Hal Foster ise bizzat kahve masasının kendisi olarak tanımlar.9 Nicel özellikleri 3,1 kg, 18,3 × 23,6 × 7,2 cm, 1.376 sayfa olan kitabın iri olduğu aşikâr. Bu iri kitap, “ön sevişme” anlamına gelen Foreplay bölümüyle açılıyor. Büronun türlü hâlleri, olağan bir anda çekilmiş olduğunu düşündüren fotoğraflar aracılığıyla sergileniyor. Fotoğrafların üzerinde, kafamızı ofisin kapısından içeri sokmuş ve havasını solumaya başladığımızı hissettirecek birçok bilginin grafik anlatımı var. Şayet Rem Koolhaas iş icabı kaç gece otellerde kaldı diye merak eden bir kişi bu kitabı elinde tutuyorsa bu bilgi hazır, orada bekliyor. Esen Karol “S,M,L,XL Üzerine Açık Saçık Notlar” metninde ön sevişmeden hoşlanmayan, hızlı olmayı tercih edecek okurun, “S(mall)” bölümünde küçük, “M(edium)” bölümünde orta, “L(arge)” bölümünde büyük ölçekli projeleri inceleyerek doğrudan sevişme faslına geçebileceğine dair muazzam okumalar yapıyor.10 Yine aynı metinde Karol, her kitabın bir anlamda inşa edildiğini, fakat bunun farkındalığını S,M,L,XL kadar gösterenine pek rastlanmadığını söylüyor. Bu inşa, kitabın grafik tasarımını üstlenen Bruce Mau’nun cömert katkısıyla sağlanmış ve tasarımcının ismi eş yazar olarak kapakta yerini almış. Mimar/yazar, tasarımcı/yazar ilişkisi ve işbirliği açısından S,M,L,XL, mimarlık literatüründe olduğu kadar genel literatürde ayrıcalıklı bir yere sahip. Tasarımcısı Bruce Mau’nun isminin kapakta yer alması, içerik inşasının birlikte yapıldığının işaretçisi. Mau, Koolhaas’la birlikte çalıştıkları 5 sene boyunca (planladıklarının ötesinde bir süre) mimarların dönem dönem kendilerine gelip kitabı bitirmeleri konusunda yalvardığını, projeler için Koolhaas’a ihtiyaç duyduklarını dile getiriyor.11 Koolhaas iç sayfaların tasarımları nihayete erip sıra kapağa geldiğinde Mau’ya ismini yazması konusunda ısrarcı oluyor, içeriği biçimselleştiren Mau’nun gönülsüzce yerleştirdiği kendi ismi ise yazar, tasarımcı, müelliflik üçgenine dair çok şey söylenmesine vesile olmuş bir durum olarak tarihe geçiyor.12 S,M,L,XL bağımsız bir grafik tasarımcı, mimar ve editörün birlikte metanetle çalışmasının bir örneği. Rasgele açılan bir sayfa Koolhaas’ın zihninden çekilmiş MR görüntüleri gibi.
Kitabın başında alışık olduğumuz gibi sol sayfada yer alan künyenin solunda metinleri, görsel malzemeyi harç gibi bir arada tutan bir “sözlük” karşımıza çıkıyor. Bu bölümün yazarı aynı zamanda kitabın editörü Jennifer Sigler. Sözlükte, dünyada farklı noktalarda yer alan Amsterdamların koordinat bilgilerine13 erişmek mümkün iken, “L” harfinin bir bölümünde Marina Abramović ile Ulay’ın bir performansından kare belirip, okura bir süre es verdirebiliyor.14 O fotoğrafın neden orada yer aldığını kitap doğrudan aktarmak zorunda değil; fotoğraflarda yer alan kişilerin kim olduğunu belirtmek veya hangi tarihte çekildiklerinin bilgisini vermek gibi bir dert de yok. Koolhaas ve Mau’ya yapım süreci boyunca eşlik eden Sigler, kitabın –kendi atmosferine sahip bir mekân olarak– deneyimsel potansiyelini test etmelerinin sağlayıcısı. Kitabın getirdiği seste, bu üç farklı kişinin beş yıl boyunca rolleri değiş tokuş ettiğini tahmin etmek zor değil. 2013-2019 yılları arasında Harvard Graduate School of Design’da baş editör olarak çalışan Sigler, kitabın yayımlanmasından 20 sene sonra, 2014 yılında verdiği bir röportajda “Belki de artık büyük kitapları yok etmenin zamanı gelmiştir”15 diyor. Milenyuma yaklaşan bir evrede, internet henüz kullanıma tam anlamıyla girmemişken, Koolhas’ın bir bakıma “internet öncesi” bir web sitesi yaptığını da söyleyebilir miyiz?
Bu külliyat denemeleri, kitabın yayımlanmasından yaklaşık 20 sene sonra Londra’da Architectural Association School of Architecture’ın OMA Kitap Makinesi: OMA’nın Kitapları [OMA Book Machine: The Books of OMA] isimli sergilemeyle başka bir boyuta taşınıyor. Stüdyonun 35 senelik arşivinden kitaplar, broşürler, çalışmalar 40.000 sayfalık dev bir kitap formatında bir arada, dokunulmak ve karıştırılmak üzere sergileniyor. Kitap Makinesi, salt önemli bir mimarlık bürosunun sergisi olmaktan çıkıp, uzun zamandır basılı sayfalar, kitaplar aracılığıyla tanımlanan ve dolaşan mimarlık kültürünün kendisinin bir retrospektifini sunuyor.
Kanadalı bir grafik tasarımcı, Amerikalı bir editör ve Hollandalı bir mimarın İtalya’da basılan bu kitabı dünyada çok sayıda yayına ilham verdi. Çok sayıda grafik tasarımcı ve mimarın ince hesaplarla bir araya gelmiş bu gazete kupürleri, metinler, eskizler ve çizimlerin, Karol’un deyimiyle sanki “kaza süsü” verilerek gösterilmesinin peşine düştüğünü söyleyebiliriz.16 Bu coğrafyadan, EAA’nın [Emre Arolat Architecture] 2006 yılında Milli Reasürans Sanat Galerisi’nde gerçekleşen …nazaran sergisine aynı isimle eşlik eden yayının S,M,L,XL ile bir akrabalığı yokmuş gibi gözüküyor ilk bakışta. Tasarımcısı EAA bünyesinde mimar olarak çalışan, grafik tasarıma duyduğu ilgiyi çalıştığı büroda fiziksel nesnelere dönüştürme şansına erişmiş olan Kerem Piker.17 Kitap 23,5 × 32 cm, galerinin yayın serisinin bir parçası olarak diğer kitap ve kataloglarla aynı boyutta. Tek bir yazı karakteri ailesi (Arial), çift dili renkle ayrıştırarak kullanılmış. 256 sayfalık mat kuşe kâğıt, kitabın boyutuna paralel olarak hatırı sayılır bir ağırlık veriyor. Arolat’ın mimari detaycılığını imleyen eskizlerden, projenin ara durumları ve onlara dair hikâyelerden mahrum olan bu kitapta sergi görüntüleri veya metni yer almıyor. Elimizde tuttuğumuz bu yayının bir monografi, sergi kataloğu ya da portfolyo olup olmadığını anlamak için künyeye bakmamız icap ediyor.
Sergide yer alan videolardan alınan sabit görüntülerin üzerinde S,M,L,XL’den aşina olduğumuz “içeriden” bilgilere rastlıyoruz: İstanbul-Dalaman arası toplantılar için yapılan uçuşlardan kazanılan 60.834 uçuş mili, 52 hafta içinde gerçekleşmiş 936 tane proje toplantısı… Bu detaylar …nazaran kitabının editöryel kurgusu/tasarımı esnasında masada bir tane de S,M,L,XL durduğuna işaret ediyor. Fakat sayfaları karıştırdıkça S,M,L,XL’deki hızla içeri giremiyorum. Projeye dair metinler edilgen fiilde aktarıldığı için de olabilir bu, 23,5 cm’ye yatayda yayılan metin istifini okumaya çalışırken gözüm soldan sağa yolculukta kerterizini kaybettiği için de. Bu yayından bir sene önce Literatür Yayıncılık’tan Emre Arolat: Buildings/Projects 1998-2005 ismiyle çıkan kitaba kıyasla bir sürü kuralı ihlal etmek üzere görece cüretkâr kararlar (değişken zemin renkleri, farklı noktalarda karşımıza çıkan proje etiketleri gibi) almış gibi görünse de, derelerin aktığı blok metin kullanımı, herhangi bir spot cümle/anekdot bulunmayan proje sayfalarından mimari refleksler akıyor. Alt alta dizilmiş kat planları, cephe detayı ve çatı planını takiben çevirdiğimiz bir sayfada çok düşük çözünürlüklü bir siluet/yanak/çene fotoğrafına denk geldiğimde yaşadığım ölçekler arası adaptasyon sıkıntısı. Uzaklara bakarken bir anda çok yakına bakmakta zorlanıyor gibiyim. Bu gözlemleri değerlendirirken …nazaran kitabının bir sergi eşlikçisi olduğunu, epey kısıtlı sürede üretildiğini akılda tutmak gerek. Piker’in kitabın tasarımcısı olması ise üretimi hızlandıran en önemli unsurlardan biri.
15 sene önce ziyaret ettiğim sergiden çıkışta, galerinin merdiven boşluğunun duvarına sıvanmış “çalışanlar” kolajına –dijital bir çaput misali– kendimi montajlamış ve o dönemki bloğumda paylaşmıştım. Bu matrak öğrenci hâlimden bugüne kadar geçen sürede, EAA birçok serginin içinde yer aldı, monografiler yayımladı. Kimilerine göre spekülatif, kimilerine göre spektaküler olan yapılarından farklı olarak, EAA yayınları daha “sessiz”. Mimarların kendi mutfaklarından çıkardığı yapıların ve nesnelerin birbirine benzer bir kurguya, estetiğe, sahip olacağı ezberimi EAA kitaplarıyla (da) yıkıyorum. Sahi, zamanla yarışan mimarlık ofislerinde böylesi yayınlara ayrılacak maksimum süre en fazla ne olabilir ki?
1. Esen Karol, “Açık Seçik Notlar”, Arredamento Mimarlık (Kasım 2003): 105.
2. Diziyi yazmaya başladıktan sonra, birkaç mimar yakınımdan grafik tasarıma ve tarihine dair temel bilgileri herkes biliyor kabulüyle yazdığım eleştirisi geldi. Bu yüzden S,M,L,XL’e dair en çok konuşulan şeyleri bu metinde tekrar etmekten endişe duymadan yazıyorum.
3. Koolhaas’ın vaat ettiği gibi kısa tutmayı başardığı konuşması.
4. Hal Foster, Tasarım ve Suç (İstanbul: İletişim Yayınları, 2017), s. 65.
5. Sinan Omacan’ın makalesine buradan erişebilirsiniz.
6. Türkçeye “külliyat” olarak çevrilebilecek oeuvre complète’yi kullanma sebebim, Le Corbusier’nin oeuvre complète’ine göz kırpması.
7. Rem Koolhaas, Bruce Mau, S,M,L,XL, ed. Jennifer Siger (New York: Monacelli Press, 1995), arka kapak.
8. Irénée Scalbert, Brave New Book, OMA/Rem Koolhaas: A Critical Reader from 'Delirious New York' to 'S,M,L,XL', ed. Christophe Van Gerrewey (Basel: Birkhauser, 2019), s. 360.
9. Hal Foster, age, s. 39.
10. Söz konusu sayıya kolayca erişemez bir hâldeyseniz, pdf’i için bana ulaşabilirsiniz. Esen Karol, agm, s. 104.
11. Azure’de yayımlanan röportaj, kitabın tasarım sürecini açık ediyor.
12. Ara ara dönüp baktığım yüksek lisans tezinde Umut Altıntaş, yazar ve tasarımcı arasında iç içe geçen müelliflik durumunu tartışmaya açıyor. Umut Altıntaş, Kitap Tasarımında İçerik İnşası: Yazar Olarak Grafik Tasarımcı, yayımlanmış yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2014.
13. Koolhaas ve Mau, age, s. xx.
14. Age, s. 921.
15. Jennifer Sigler’ın röportajı mimari editöryel kurguya dair ufuk açıcı.
16. Nevzat Sayın’ın 2004 yılında yayımlanan Düşler/Düşünceler/İşler kitabının son bölümünde yer alan, S,M,L,XL’den doğrudan feyz alan çalışanlar/işler diyagramı, 2019’da yayımlanan Düşünceler/İşler’de yine aynı formatta, bu kez liste çok uzadığı için katlanan bir insert olarak (kitabın eş tasarımcısı ve uygulayıcısı olarak tüm itirazlarıma rağmen, belki de ben başka bir öneri sunmadığım için) kitabın sonuna ilişmişti.
17. Yüksek lisans tezim için ilk Zoom görüşmemi büyük bir keyifle Kerem Piker’le yapmıştım. Dizinin ilerleyen yazılarında kendisinin tasarladığı kitaplara yer vereceğim için bu kısmı kısa tutuyorum.
{Fold içindeki fotoğraf: S,M,L,XL’in düzeltme notlarıyla bezeli hâli, kaynak: Bruce Mau Studio}
