An A-Z of Type Designers, Neil Macmillan, 2006

Tipografi ve yazı tipi tasarımıyla ilgili farklı dönemlere ve yaklaşımlara dair minik bir arşiv vaat eden bu kitabı benzerlerinden ayıran unsur, dönemin öne çıkan sekiz tasarımcısı tarafından kaleme alınan farklı konulara ilişkin metinlerle başlaması.

Jonathan Barnbrook fontun dışavurum işlevini, Erik van Blokland kodlamayı, Clive Bruton yazı tiplerindeki lisanslama problemlerini, John Downer’ın revival tasarım yöntemini, John Hudson dijital yazı tiplerinin arkasındaki dijital dünyanın yazılım mimarisini (bu konuyu asla anlayamadım ve hiçbir zaman anlayamayacağım diye bazen çok korkuyorum), Jean François Porchez yazı tipi tasarımının uluslara göre gösterdiği değişkenliği, Erik Spiekermann kurumsal tipografiyi, Jeremy Tankard ise yazı tipi tasarlamanın aşamalarını ele alıyor.

“Piyasa doygunluğunun artma olasılığı arz istediğini düşürerek yazının gelişim kalitesini tehdit edebilir. Daha sofistike ve titizlikle hazırlanmış fontlar bu tehdidin üstesinden gelmeye yardımcı olabilir.”

Type Addicted, Victionary, 2007

Öncelikle şunu belirtmek isterim ki, bu kitap gördüğüm en iyi kapaklardan birine sahip. İçeriği en fazla bu kadar temsil edilebilirdi; çünkü birkaç metre uzaklıktan izlenmesi gereken tipografi örneklerinden oluşmakta, ekseriyetle böyle. Kitabı elinizde tutarken de sadece üçgenlerden oluşan bir desen görüyorsunuz. Kapağında ne yazdığını okumak istiyorsanız kitabı bir yere dayayıp birkaç metre geri gitmeniz gerekiyor. Üçgenlerdeki minik düzenlemelerle harika bir yanılsama yaratılmış.

Bu kitaba deneysel tipografi kitabı demek istemiyorum. Zaten içerisinde de böyle bir ibare yok. Daha çok üç boyutlu dekoratif tipografi demek isterim. Aslında çevresel tipografi de denebilir, ancak çevresel tipografi tanımı da kafamda oturmuyor bir türlü, anlamsız geliyor. Objectified typography de denebilir; nesneleşmiş tipografi, vücuda gelmiş tipografi... Bilemiyorum. Uzun olmasa “üç boyutlu dekoratif tipografi” iyi aslında. Her neyse...

İçinde afiş ve kitap tasarımı örnekleri olsa da genel olarak tipografik nesnelerle ilgili bir kitap. 2007 yılında yayımlanmış olsa da içinde 2002 yılından örnekler de mevcut. Bu nedenle ortalama on beş yıllık içeriğe sahip olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla örneklerin çoğu günümüz tipografi dünyası için heyecan ve ilham verici olma özelliğini yitirmiş olsa da bazı örnekler hâlâ çağdaş görünüyor. İsimlerine göre alfabetik olarak sıralanmış bir sürü iş var. Bir tür tipofil Instagram’ı gibi bir kitap.

“Tipografi sadece iki boyutlu dünyada hayatta kalamaz. Tasarımcılar tipografiyi mekâna uygulayarak öyküler de anlatır.”

Barnbrook Bible, Jonathan Barnbrook, 2007

Ve Jonathan Barnbrook... Manifold kuralları gereği bu ismin rengi kırmızı olamayacak muhtemelen, ancak siz ismi kırmızı yazdığımı düşünebilirsiniz. Daha önce değindiğim The Ten Commendments of Typography’de de belirtildiği üzere tipografinin şeytani lideri, tipografi günahkârlarının ağababası Jonathan Barnbrook. Bible ismi Jonathan Barnbrook kendisini grafik tasarımın kurtarıcısı olarak dünyaya gönderilmiş bir Mesih gibi gördüğü için değil, onun inandığı değerleri derlediği bir kitap olduğu için verilmiş.

Gerek mesleki olarak gerekse hayata dair herhangi bir konuda inandığımız değerleri uygulamaya koymakta, iyi ifade etmekte her zaman başarılı olamıyoruz. Bir grafik tasarımcının fikri, zikri ve ortaya koyduğu ürünler çoğu zaman paralel ol(a)mayabiliyor, bunu başarmak çok güç. Üç nedenden dolayı güç: Birincisi “otoriteler” tarafından onay göremeyecek olmanın endişesi, ikincisi müşteri tarafından kabul edilmeme olasılığı, üçüncüsü ve bence en önemlisi fikri/yaklaşımı/doktrini tasarıma iyi geçirememek, yeteri kadar yansıtamamak; yani uygulama aşamasında tasarımcının yetersiz kalması durumu. Örneğin sanat tarihini çok iyi biliyor olmak ile bu bilgiyi işleyip, iyi yorumlayarak tasarım yapmak arasında çok büyük bir fark vardır. Bilgiyi edinmek ayrı bir meziyet, edindiğimiz bilgiyi işleyip yorumlamak ve hayatımızı/işimizi bu işlenmiş bilginin süzgecinden başarıyla geçirmek ayrı bir meziyet gerektirir. Jonathan Barnbrook sahip olduğu bilgiyle ne yapacağını çok çok iyi bilen, rafine bilgiyi ve bu bilginin şekillendirdiği dünya görüşünü tasarımlarına çok doygun, çok koyu bir şekilde yansıtabilen bir tasarımcı. Kuşkusuz, bunu en iyi yapan tasarımcılardan biri. Bu nedenle hem tasarımlarını izlemekten hem de nesne olarak bu kitaptan her zaman inanılmaz bir haz duymuşumdur.

Barnbrook Bible akademik bilgi içeren, kural koymaya çalışan, formüle edilmiş “doğru”lar aktarmaya çalışan bir kitap değil. Dünya görüşünü ve mesleğine bakış açısını tüm samimiyetiyle kelimelere döken birinin itirafları olduğunu söyleyebiliriz. Yazı tipleri başta olmak üzere Barnbrook’un birçok işinin hangi amaçla, niye, nasıl tasarlandığını ve işlerinin arkasındaki ilham ve motivasyon kaynaklarını buradan öğrenebiliyoruz. Ayrıca kitaba katkı sağlayan dört farklı kişinin birkaç sayfalık anlatıları Jonathan Barnbrook’u daha yakından tanımamıza imkân sağlıyor.

“Yazı tiplerini ve grafik tasarımını, ölüm, din, hükümet, kapitalizm ve savaş gibi bu gezegendeki varlığımızın daha derin sorunlarını sorgulamak için nasıl kullanabileceğini gördükten sonra onun için geri dönüş yoktu.” —Alice Twemlow

“Sonuçta bu bir ‘kutsal kitap’ olduğundan, ‘sapkınlığa’ yer vermesi önemlidir. İyi fikirler tasarımın can damarıdır ve yıkıcılık da böyledir. Bu kitabı okuyan bazı kişilerin yanıldığımı düşünmelerini ve işlerini kendi lanet olası yöntemleriyle yaparak meydan okumalarını umarım.” —Jonathan Barnbrook

Arabesque, Ben Wittner-Sascha Thoma, 2009

Arap dünyası ve İran grafik tasarımını tarihe not düşen bir kaynak. Kapağında tipografiyle ya da yazı tipi tasarımıyla ilgili bir ibare bulunmamasına rağmen kaligrafi, tipografi ve yazı tipi tasarımıyla ilgili hatırı sayılır bölümler içeriyor. Kitabın yarısını bu üç başlık oluşturmuyor. Diğer yarısı da logo, grafik tasarım ve illüstrasyona ayrılmış. Her bölüm başında bölümün konusunu temsil eden iki tasarımcıyla röportaj yapılmış. Kitapta sergilenen harika seçkilerin yanı sıra metinler Latin tipografisinin rutininden sıyrılarak farklı bir kültüre göz gezdirmenizi sağlıyor.

“...Ürün ve iletişim tasarımında iki farklı yaklaşım vardır: Biri uluslararası standardizasyona, diğeri ise kişisel özelleştirmeye yöneliktir; ikisi genellikle yan yana var olur. Tasarımcılar olarak, bu karşıt kavramlar arasında bir denge oluşturmaya ve kültürel kimlik, çeşitlilik, değiş tokuş ve işbirliği gibi mesleki sorunlarımıza değinmeye çalışmalıyız.” —Huda Smitshuijzen AbiFarès

Lettering & Type, 2009, Bruce Willen, Nolen Strals, 2009

Yazı tipi tasarımını, harflerin şekillerini kendi bağlamları çerçevesinde inceleyen güzel bir kaynak. İlk bölümde “Okunaklılık, Bağlam ve Yaratıcılık” ilişkisi incelenerek harika bir giriş yapılmış. Bu kavramların arasındaki denge ilişkisi incelenmiş. Sonrasında da yazının tarihsel gelişimi olay örgüleri içerisinde sebep-sonuç ilişkisi kurularak ele alınmış. İkinci bölümün başlığı “Systems & Type-ologies”. Başlıktaki kelime oyunu bölümün niteliğini çok iyi yansıtıyor, zira bu bölümde tipografinin sistemleri inceleniyor ve anlamlandırılıyor. Herhangi bir kurala tabi olmayan konsept tasarımlar, uzun metinler için üretilmiş koyu kurallara ve kavramlara dayanan yazı tipleri, display fontlar, yazı tipi sınıflandırması, harflerin anatomisi vb. Hepsine eşit önem atfedilerek üstlerinde durulmuş. “Creating Letters” başlıklı üçüncü bölümde farklı türdeki fontların anatomik yapılarına değiniliyor. Dördüncü bölümde grafik tasarımcıların harflerle olan ilişkisi inceleniyor. Grafik tasarımcıların mevcut fontları ihtiyaçlarına yönelik olarak tekrar yorumlaması veya sıfırdan yeni harf formları geliştirmelerinin üstünde durulmuş.

Kısacası yazı tipi tasarımında doğruların değişken olduğunu, önemli olan şeyin tasarlanan fontun kendi bağlamında iyi çözülüp çözülmediğiyle ilgili olduğunu vurgulayan bir kaynak ve bence harika bir metin.

“Bir tasarımcı her ‘kuralı’ veya tipografi aksiyomunu tam anlamıyla uygulayabilirken, yazı ve yazı tasarımını sonsuz derecede büyüleyici kılan şey, bu kuralları yorumlama ve hatta bazen ihlal etme esnekliğidir.”

{fotoğraflar: Murat Çil}

kitap, Murat Çil, tipografi, Tipografi Literatürü