Manifold

fotoğraf: Murat Çil

27/09/2020 MURAT ÇİL

Tipografi Literatürü Sunuş

Hocam Nereden Başlayayım?!

2015 yılının haziran ayında yazı tipi tasarımıyla uğraşmaya karar verdiğimde pek muteber tipografi hocam Selçuk Öziş’e “Hocam nereden başlayayım?” diye sormuştum; çünkü yazı tipi tasarımı karmaşık görünen bir disiplindi ve kafam da inanılmaz derecede karışıktı. İlk çiziği nasıl atacağım konusunda hiçbir fikrim yoktu. “Şöyle bir şey tasarlayarak başlayabilirsin” dediği anda eve gidip tam da öyle bir şey tasarlamaya başlayacaktım, arbalet gibi kurulmuştum. Bu soruyu sorarken beklediğim buydu açıkçası; çünkü görsel iletişim tasarımı eğitimini bilirsiniz, genellikle tasarım projeleriyle ilerleme sağlanan bir alandır. Ancak o an Selçuk Hoca’dan çok basit gibi görünen, altın değerinde tek kelimelik bir cevap almıştım: “Okuyarak.”

Haaaaaa, okuyarak! Doğru ya! Eğer bu işi yapmak istiyorsam, önce bu işi profesyonel olarak yapanların hangi kelimelerle düşündüğünü öğrenmeliydim, ama hangi kitaptan başlamam gerektiğini çözemedim o an. Balık tutmaya giden ya da oltayla balık tutan birini izleyenler bilir; çapari takımı karışır bazen. Öncü düğümü bulmak için misina yumağının etrafında söylene söylene döner durursunuz. Öyle hissetmiştim o an. “Okumaya nereden başlayayım Hocam?” diye sordum. “Tam Benim Tipim’den [Just My Type] başlayabilirsin” dedi. Bu kitabı okumuştum, biliyordum. Matbaada çalışırken patronum bana hediye etmişti. Ama daha ileriye sıçrayabilmek için birkaç adım geriye gitmemiz gerektiğini öğütleyen Çin atasözünün 2. maddesinin 6. fıkrası gereği tekrar okumaya başlamalıydım, en baştan, sıfırdan. Girizgâhındaki hikâyeyi severim:

“Budapeşte’de, cerrahlar 17 yaşındaki bir matbaacı çırağını ameliyat ettiler. Sevgilisini kaybedince üzüntüden kendini kaybeden Szabo, onun adını kurşun harflerle kalıba dizmiş ve yutmuştu.”
Time dergisi, 28 Aralık 1936

Devam eden süreçte kitap seçmek için internette araştırma yaptığımda neredeyse hiçbir bilgi bulamıyordum. Kitaplarla ilgili yapılan yorumların tamamına yakını şu şekildeydi: Harika! Süper! Hayatımda okuduğum en iyi kitap! Bütün grafik tasarımcılar okusun! Kesin okuyun! Herkes okusun! Üç yıldız***! Beş yıldız*****! Bir yıldız*! Bazılarında ise hiçbir şey yazmıyordu. Biri de çıkıp “Bu kitap şu konuyu şu şekilde inceler, şurası yeterlidir, şurası yetersizdir, olayı budur...” minvalinde bir açıklama yapmıyordu. Kitapların tanıtım yazıları da yeterli değildi. Zaten yeterli olsaydı kitap yazmaya gerek kalmazdı. Bu yüzden hangisini alacağıma karar vermek ve tercihlerimi sıraya koymak çok zordu. Bazı kitapları biliyordum, Selçuk Hocamın kütüphanesinden aşina olduklarım vardı, ancak bilmediğim yüzlercesi de vardı. Ben de aylar boyunca imkân buldukça deneme yanılma yöntemiyle kitap almak zorunda kaldım. Zaten tez yazmaya başlayacağım için ve maalesef ülkemizde tipografi ve yazı tipi tasarımıyla ilgili bir kütüphane olmadığı için satın almak zorundaydım. Bu nedenlerle, birkaç sene önce yokluğunu hissettiğim bu yazı dizisini yazmak istedim. Umarım “Tipografi Literatürü” dizisi bazı soru işaretlerini az da olsa giderir.

Şunu belirtmek isterim ki, listede çok sevdiğim kitaplar olsa da, bu listede yer alan ve almayan tüm kitaplar istifade etmeye değerdir. Öğrendiğimiz şeylerin sağlamasını yaparak bunlara değer biçmek ancak böyle mümkün olabilir. Benimsediğimiz bilgilerin ve öğretilerin doğruluğunu riske atmaya cesaret edemeyerek sadece birkaç yayın ve argüman hakkında bilgi sahibi olmanın yarardan çok zarar getireceğini düşünüyorum. Bu listenin de sadece tercih sıralamasına yardımcı olmasını dilerim. Bu nedenle listeyi olabildiğince objektif bir tutumla ele alıp, herhangi bir önem sırasına göre listelemeden, kitapların olumlu yönlerini vurgulayarak gerisini sizin takdirinize bırakmaya özen göstereceğim.

Takriben elli kitabı kapsayan bir tanıtım dizisi olacak bu. Bu yüzden kitapları kısa ve öz ele almayı uygun gördüm. Birkaç cümlelik açıklamaya ilave olarak her kitabın karakterini özetleyen birkaç cümlelik alıntı konuyla ilgilenenlerin tercihlerini belirlemesinde yeterli olacaktır diye umuyorum. Belki daha sonra tekli olarak derinlemesine ve farklı bir yaklaşımla irdeleme fırsatı bulurum bazılarını.

* * *

Kronolojik olarak yayımlanacak “Tipografi Literatürü” dizisinin her bölümünde dört ila sekiz kitap yer alacak. Listenin bütünü aşağıda. Kitaplar hakkındaki metinlere dizinin sayfasından veya aşağıdaki listeden ulaşmak mümkün olacak.

An Essay on Typography, Eric Gill, 1936

The Cultural Import of Typography, Pierce Butler, 1940

Merchant of Alphabets, Reginald Orcutt, 1945

Treasury of Alphabets and Lettering, Jan Tschichold, 1952

A Psychological Study of Typography, Sir Cyril Burt, 1959

Book Typography 1815–1965, Kenneth Day (ed.), 1966

Typographie, Emil Ruder, 1967

Art of the Printed Book 1455–1955, Joseph Blumenthal, 1973

Phototypesetting: A Design Manual, James Craig, 1978

Grid Systems in graphic design, Josef Müller-Brockmann, 1981

The Art of Typography, Martin Solomon, 1986

The International Typebook, Adrian Frutiger, 1990