« Pencere içine oturan insanlar, pencereden dışarı bakanlar, hatta dışardan görünen pencereler de tablolara yansıyor. […] Tablonun bütününde çoğu zaman kaybolur bu pencereler. Arkas’ın sergisi onların önemini, varlığını [hissettiriyor]. »

Osmanlı döneminin temel ısınma aleti mangaldan çini sobalara, sonrasında sac veya demir sobalardan gaz
ve elektrik sobalarına uzanan, kalorifer öncesi ısınma tarihimiz üzerine.

Alet yapımında şempanzelerden bile başarılı olduğu anlaşılan karga, neredeyse hiçbir kültürde hayırla anılmıyor. Efsanelerden edebiyata yanında hep ölüm ve günah var. Sürekli hırsızlıkla da suçlanmasına rağmen pek çok markanın kimliğinde boy gösteriyor.

“İzdivaç bir emr-i zaruridir. Bir milletin, bir devletin hakiki kuvveti insan kuvvetidir. Evlen, evlen ki çoğalalım! Erkekle kadın şahsı vahit teşkil etmek üzere yaratılmışlardır.” —Saadet Ofisi

Cinayet dergisi furyasının ilk örneği Hadise’den yıllar önce, 1935 yılında yayın hayatına başlayan, polisiye yayıncılığın öncüsü Parmak İzi ve derginin en verimli yazarı Münir Süleyman Çapanoğlu üzerine.

Personelin nezaketi, ikramlar, “değme lüks evde bulunmayan” koltuklar, havayolu şirketleri arasındaki rekabet, hız, cikletler, çantalar ve uçuş tedirginliği ile 1950’li yılların uçak yolculukları üzerine.

“Müşteriler salonda değil sahnede oturuyor” hissi veren Bizim Lokanta, sanatçı mekânlarının belki de ilk örneği. Sahibi Raşit Rıza, Darülbedayi’nin kurulmasında da önemli rol oynayan bir tiyatrocu.

Sevdiği erkekle olmayı arzulayan genç bir kadın, sahneyi de aşkını da bırakmak istemeyen bir erkek, kızını tiyatrocuya vermeye yanaşmayan bir vali ve gazetelere yansıyan bir kaçış öyküsü.

Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen önce bir dans olduğu henüz bilinmeden bir kumaş rengi olarak yaşama giren tangonun, sokağa yansıması ve İstanbul’da kazandığı şöhretin farklı yönleri üzerine.

Darülbedayi’nin açtığı tiyatro mektebine gazete ilanıyla öğrenci aranır. Otuz dört adayın başvurduğu sınavda yeterli sayıda yetenekli aday bulunamaz. Altı erkek ve iki kadından oluşan bir kadroyla eğitime başlanır.

« Beyoğlu, değil Balkanlar’ın, belki Avrupa’nın en namlı eğlence merkezi hâline gelmişti. ‹ Eğlence Kralı › Arditi’nin Perapalas Oteli kapısı bitişiğinde, ahşap olarak yaptırdığı, sivri çatılı ‹ Garden Bar › dünya romanlarına girecek kadar şöhret salmıştı. »

“Kantomsu değil, mânimsi değil, isimlendirmesi mümkün olmayan”
bir şeyler okuyan ve bal kabağından yapılmış, uzun saplı, üç dört telli bir saz çalan sokak müzisyenleri üzerine.

Türkiye’de 2008 yılından bu yana kutlanan Dana Bayramı, köle ticaretiyle Anadolu’ya getirilen Afrika kökenli Türklerin kökü Afrika’ya uzanan bir bahar ritüeli. Tekke ve Zaviyeler Kanunu’yla yasaklanana dek farklı isimlerle ve farklı yönleriyle bilinmiş.

Cumhuriyet sonrasında “hovardalardan sosyeteye doğru” bir hamle yapar mendil. Koleksiyoncuların gözdesi hatıra mendilleri efemera tarihine, süslü mendiller ise moda tarihine dahil olurken sahneye kâğıt mendil çıkar.

Cambazlardan çok vahşi hayvanlarla ilgi toplayan Kludsky Sirki, İzmir Fuarı’nda diğer eğlence yerlerini gölgede bırakmasına rağmen kentten zararla ayrılır. İstanbul da şans getirmez.

Avrupalıların mendili Türklerden öğrendiği şüpheli olsa da Anadolu kültüründe mühim bir yeri olduğu kesin. Bayram mendili, gözyaşı mendili, nezle mendili, enfiye mendili, kovboy mendili gibi sayısız çeşidinin yanı sıra bir de mendilin şifreli kullanımı söz konusu.

En eskisi 1931 yılına ait “Yavrunun Gecesi” başlıklı ilanlar, İstanbul’un çayhaneleri ve memleket türkülerini mahalli üslubuna uygun olarak okuyan, kaşları yukarı kalkık, yakışıklı
bir adam üzerine.

“Gece gündüz işler, sık sık olaylar yaralanmalar olurdu. Bu evlerdeki kadınları dost tutanlar, ailesini ihmal edenler, paralarını yedirip sıkıntıya düşenler ender değildi” diye anlatıyor Müfid Ekdal Yeldeğirmeni’ndeki mahalleyi.

Arkadaşlarıyla birlikte Kedi Sevenler Cemiyeti’ni kuran gazeteci
Osman Cemal Kaygılı’nın kedi sevgisi, İstanbul’un kedileri ve kedi
meraklıları üzerine.

Ramazan demenin eğlence demek olduğu günlerde, gündüz oruç tutulur gece doyasıya eğlenilirdi. Dönemin öne çıkan müziği kantonun süperstarı
(ve belki de mucidi) Peruz “güzel,
hem de çok güzel bir kadındı.”

“Cumhuriyetin başından itibaren müstehcenlik davaları açılmış. Yazılara, kitaplara, tablolara, filmlere ayar getirilmeye çalışılmış” ve suçlamalar şarkılara da ulaşmış. Safiye Ayla ve Sadettin Kaynak’ın, “Balıkçılar”ının başına gelenler durumu iyi anlatıyor.

Cumhuriyet’in hemen öncesinde Elhamra Sineması’nı, 1925 yılında ise Melek Sineması’nı işletmeye başlayan İpekçi Kardeşler’in, sesli sinemanın ortaya çıkışının ardından açtıkları film stüdyosunun kuruluş öyküsü.

Taşıttan taşıta atlayarak gerekirse de koşarak her gün kilometrelerce yol kateden ve 1980’li yıllara kadar hem gazete dağıtımında hem de kentsel hayatta önemli rol oynayan gazete dağıtıcılarının tarihi 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar uzanıyor.

“Atlantik Birahane ve Lokantası”,
1940 sonları ile 50’lerin başlarında yaşayanların anılarında dikkat çeken mekânlardan; Tevfik Yener’e göre “Türkiye’nin ilk fast food tıkınma yeri”. Diğer birahanelerden evlere yemek dağıtma servisiyle de ayrışıyor.

Necip Celal Andel’in viyolonsel konçertosunu ithaf ettiği Gaspar Cassadó’ya göre “Türk musikisi kadar kudretli müzik az vardır.” Cassadó, hocası Pablo Casals’dan sonra gelen az sayıda çello virtüözünden biri sayılıyor.

Bekârlık vergisi alınmalı mıdır? Medeniyeti sulh mü getirir, harp mi? Çocuklara cinsi terbiye verilmeli midir, verilmemeli mi? Dâhiler mi cemiyeti yetiştirir, cemiyet mi dâhileri? Matbuat hürriyeti faydalı mıdır, zararlı mı?

Daha “dünya müziği” modası çıkmamışken “kırk köşeden dünyayı seslendirmeye çalışan” Don Cherry ile eşi sanatçı Monika (Moki) Cherry’nin İstanbul dönemi ve Don’un Düşenin Dostu oyunu için Okay Temiz’in de katkısıyla yaptığı müzik üzerine.

Sessiz sinema döneminin ünlü kovboyu Tom Mix’le başlayan macera, çizgi romanların ve Türk sinemasının yerli kovboylarına kadar uzanıyor. Pekos Bill, Tommiks derken çocuklar Kızılderili değil kovboy olmak istiyor.

Skating Palace’ta tekerlekli paten pisti dışında bir de skandallarıyla meşhur gösteri mekânı bulunuyordu: Winter Palace. Melek Sineması, paten sarayının yerini aldıysa da paten zevki ölmedi.

Güzel bir orkestranın çaldığı valsler eşliğinde patinaj, hokey maçları, balolar, konserler ve birbirinden değişik gösteriler... “Şehrin bütün kalburüstü halkı buranın gedikli müşterileriydi.”

Halk arasında “şipşakçı” veya “dakikalıkçı” olarak da adlandırılan alaminüt fotoğrafçılar, fotoğrafçılığı stüdyodan sokağa taşıdı. Vesikalık fotoğraf ihtiyacını gidermekle kalmayan alaminütçüler hazırladıkları fonlar önünde hatıra fotoğrafları da çekti.

Cumhuriyet’in ilk dönemindeki fotoğrafçılar ve fotoğraf stüdyoları üzerine. “Birçokları tabiatın kendilerinden esirgediği güzelliklerin yaradılışını, noksanların tashihini hep sanatkârın hünerinden, mucizeler yaratacak objektifinden bekliyorlar!”

Arşivdeki kartpostalların arasında dans eden bir çifti gösteren hayli yıpranmış bir fotoğraf; başka bir şey peşindeyken 1930 tarihli bir plak ilanında denk gelinen resim ve sonrasında başlayan sinemalı, gösterili, kantolu, notalı bir araştırma üzerine.

Bilgisayarda unutulmuş bir dosyanın içinde bulunan bir metin. Kaktüs Kahvesi’nin onuncu yılı için hazırlanan kitap düşünülerek başlanmış sonra almış başını gitmiş. Bir çizgi romandan hatırlanan sahneden Karaburun’a, kaktüs dolu bir bahçeye…

Tarihte hula hoop benzeri çokça nesne olsa da dünyayı çılgına çeviren
“plastik tekerlek” 1957’de ortaya çıkıyor ve Türkiye’de de “Asya gribinden sonra en büyük salgın”a yol açıyor.

Pijama yokken insanlar, geceleri yatağa girerken, iç çamaşırı ve uzun donları üstüne entari giyerdi. Modernleşmenin simgelerinden biri olan pijama hızla büyük kentleri sararken rahatlarına düşkün eski zaman insanları, entariden vazgeçmekte zorlandılar.

Müstakil Ressamlar ve Heykeltraşlar Birliği’nin dördüncü sergisi, 1931 yılında İstiklal Caddesi No. 310 adresinde açılıyor. O tarihte bu adreste hangi
yapı var? Yapıya ilişkin neler biliniyor? Sergi nasıl bir mekânda gerçekleşti?

İcadından beş yıl sonra İstanbul’a
gelen telefon, geldikten beş yıl sonra yasaklanır. II. Meşrutiyet’in ilanıyla yasak kalkar ve bu ‘çapkın’ aletin nasıl kullanılacağı gündemi işgal eder.
“İşe ait bir mesele için bir zatın evine telefon etmek ayıptır.”

Yelpazeyi yerinden eden vantilatör,
“bol ziya, bol hava” isteyen mutfakta çok yararlı olduğu gibi, sinek ve istenmeyen böceklerin kovulmasından leke ilacıyla silinen giyeceklerde kalan kimyasalların uçurulmasına kadar
pek çok konuda yardımcıdır.

“Bir kadın elinde bir yelpaze ne kadar zarif bir manzume teşkil ederdi. Her güzel şey gibi, o da geldi geçti.” Zamanla yerini “siyaset yelpazesi”ne bıraktı. Artan sıcaklarla vantilatör ve klimadan sıkılanlar, yelpazeye geri dönecekler.

Nice canlar yakmış bir “âfet-i
cihan-sûz” olan beyaz şemsiyeli kadın
ve siyah dantelli şemsiyesini
siyah dantelli ince eliyle tutan gizemli kadının hikâyeleri üzerine.

Çadırdan padişahların başının üstünde tutulan gölgeliğe; düz, saçaklı, üstü dantel geçmiş, tüylü, boncuklu, çiçekli türlerinden “sihirli”sine Türkiye’de şemsiyenin tarihi üzerine.

1930’ların başlarında İstanbul’u bir “siyahi merakı” sarar. Kente Josephine Baker’dan önce “dansörler kralı” gelir. “Bu zenci dansı ve zenci raksı, hummalı, heyecanlı, mükemmel bir şey”dir.

Bir kâğıt parçasında yeniden
karşımıza çıkan, hemen hepsi zaman içinde unutulmuş bir grup müzisyen, konser verdikleri mekânlar
ve hikâyeleri üzerine.

Gramofon, Cumhuriyet’in ilk döneminde yayılır dört bir yana. “Evler yetmez, balkonlara, kırlara yayılır gramofon. Dans dershanelerinde, kahvelerde, hatta gazinolarda taş plaklar çalınır.” Sonra radyo gelir…

Uzun yılladır plak fabrikası olmayan Türkiye’de geçtiğimiz günlerde
bir fabrika kuruldu. Bu vesileyle Feriköy’deki fabrikadan Yeşilköy’dekine, plak fabrikalarının ilk dönemi
ve plak yapımı üzerine.

« Bahar elbette dünden bugüne aynı bahar değil. Ama bizim bu yaşadığımıza eskiler bahar der miydi, orasını bilemem. […] Çok değil, yetmiş yıl ve öncesinin tanıklarının rehberliğinde bir bahar gezintisi yapacağız İstanbul’da. »

« Bir sürüngen hayvan gibi sinsi sinsi yürüyüşüyle dünyayı istilası altına alan plastik… kötü niyetli bir düşman. »